અતિઆત્મવિશ્વાસુ ખામી-નિવારણ

સિસ્ટમ બગડે ત્યારે માણસને પોતાની બુદ્ધિ પર અચાનક અગાધ પ્રેમ ઊભરાઈ આવે છે. સામે કમ્પ્યુટર હોય, આંકડા હોય કે કોઈ પારદર્શક અલ્ગોરિધમ હોય, માણસ માથું ધુણાવીને કહેશે કે મને આના કરતાં વધુ ખબર પડે છે. આ માનસિક બીમારીને સંશોધકો ઓવરકોન્ફિડન્ટ ટ્રબલશૂટિંગ કહે છે. જ્યારે કોઈ મશીન કે ડેટા મોડેલ સમસ્યાનું સ્પષ્ટ અને તાર્કિક નિવારણ બતાવે, ત્યારે નિર્ણય લેનાર વ્યક્તિ તેને ફગાવી દે છે. કારણ? તેને વહેમ હોય છે કે જટિલ અંદરની ગૂંચવણો પોતે મશીન કરતાં વધુ સારી રીતે ઉકેલી શકે છે.

આ વિચાર કેથરિન કેલોગ અને તેમના સાથી સંશોધકોએ ૨૦૨૩ના એક અભ્યાસમાં વ્યવસ્થિત રીતે રજૂ કર્યો હતો. એમણે જોયું કે જ્યારે અલ્ગોરિધમ પોતાની ગણતરી છુપાવ્યા વગર સાવ ખુલ્લી રીતે બતાવે છે, ત્યારે મેનેજરો તેને સુધારવા બેસી જાય છે. બ્લેક બોક્સ હોય તો માણસ ડરીને માની લે, પણ જો મશીન ગણતરી સમજાવે તો માણસને લાગે કે આમાં તો હું કાંઈ પણ ઉમેરી શકું. આ અહંકાર કોઈ નવી શોધ નથી, જૂની માનવીય નબળાઈનું નવું ટેકનિકલ નામ છે.

આ અહંકારનું નુકસાન સીધું અને મોટું હોય છે. જટિલ ડેટા લાખો સંભાવનાઓ ચકાસીને એક તારણ આપે છે, જ્યારે માણસ માત્ર પોતાના છેલ્લા બે અનુભવો કે અંગત પૂર્વગ્રહો પર આધાર રાખે છે. પરિણામે, જે સિસ્ટમ સાચી દિશા ચીંધતી હતી, તેને સુધારવાના નામે આપણે સાવ ખોટા પાટે ચડાવી દઈએ છીએ. સમસ્યા મશીનમાં નહોતી, મશીનને પોતાની જાગીર માનતા માણસના મગજમાં હતી.

ભારતીય ક્રિકેટમાં આ દ્રશ્ય સામાન્ય છે. આજના જમાનામાં વિશ્લેષકો પાસે દરેક બોલર અને બેટ્સમેનનો વિગતવાર ડેટા હોય છે. એનાલિટિક્સ સ્પષ્ટ કહેતું હોય કે સામે ડાબોડી બેટ્સમેન છે અને પિચ પર ધીમો ઉછાળ છે, એટલે ઑફ-સ્પિનરને ઓવર આપવી જોઈએ. પણ ડગઆઉટમાં બેઠેલા જૂના કોચ કે મેદાન પરના કેપ્ટન પોતાની ગટ ફીલિંગ વચ્ચે લાવે છે. 'મને લાગે છે કે મારો જૂનો ફાસ્ટ બોલર જ વિકેટ કાઢશે.' કોમ્પ્યુટરનો આખો હિસાબ બાજુ પર મુકાઈ જાય છે. ઓવરમાં વીસ રન પડે ત્યારે ખબર પડે કે અનુભવનો અતિરેક કેટલી મોટી આપત્તિ બની શકે છે.

મશીન ભૂલ કરે ત્યારે કોડ સુધારી શકાય છે, પણ માણસ જ્યારે પોતાની બુદ્ધિને અંતિમ સત્ય માની લે ત્યારે હાર નિશ્ચિત હોય છે.