અતિ-પુરસ્કાર પ્રભાવ

માણસને જે કામ કરવામાં મફતમાં મજા આવતી હોય, તેના માટે અચાનક પૈસા આપવાનું શરૂ કરો. થોડા દિવસ પછી પૈસા આપવાનું બંધ કરો. માણસ એ કામ સાવ છોડી દેશે. મનોવિજ્ઞાનમાં આને ઓવરજસ્ટિફિકેશન ઈફેક્ટ કહે છે. જ્યારે કોઈ પ્રવૃત્તિ માણસ પોતાના શોખથી કે અંતરના આનંદથી કરતો હોય, ત્યારે બહારથી મોટો પુરસ્કાર કે રોકડ ઉમેરવાથી મૂળ ખુશી ગાયબ થઈ જાય છે. મન ગણતરી કરવા માંડે છે કે હું આ કામ શોખ માટે કરું છું કે પૈસા માટે? પછી શોખ મરી જાય છે અને વેઠ બાકી રહે છે.

આ વિચાર મનોવૈજ્ઞાનિક માર્ક લેપર અને એડવર્ડ ડેસીના પ્રયોગોમાંથી જાણીતો થયો. ૧૯૭૦ના દાયકામાં એમણે બાળકો પર પ્રયોગ કર્યો હતો. જે બાળકો પોતાની મેળે ચિત્રો દોરતાં હતાં, તેમને અચાનક ઇનામો આપવાનું શરૂ કર્યું. જ્યારે ઇનામો બંધ થયા, ત્યારે એ બાળકોએ કાગળ-પેન્સિલને હાથ લગાવવાનું પણ માંડી વાળ્યું. બહારથી લાદેલું વળતર અંદરની સ્વયંસ્ફૂર્ત પ્રેરણાને કચડી નાખે છે.

આ અસર જીવનના દરેક ખૂણે જોવા મળે છે. સંબંધોમાં લાગણીથી અપાતી મદદ જ્યારે કરાર કે વ્યવહાર બને છે, ત્યારે વજન વધી જાય છે. કોઈ યુવાનને વાંચવાનો શોખ હોય અને તમે દરેક પુસ્તક પૂરું કરવા પર પચાસ રૂપિયા આપવાનું શરૂ કરો, તો તે પુસ્તકને જ્ઞાન નહીં પણ મજૂરી સમજવા લાગશે. પૈસા આપવાથી શ્રમ ખરીદી શકાય, પણ નિષ્ઠા અને કુદરતી ઉત્સાહ ગુમાવી બેસાય છે.

આપણા સૌરાષ્ટ્રના ગામડાની સહકારી ડેરીનો દાખલો લો. વર્ષોથી ગામના ખેડૂતો સાંજે દૂધ ભરવા જાય ત્યારે ડેરીના ચોતરે બેસીને એકબીજાની ગાય-ભેંસની સારસંભાળ કે બીમારીની દવાઓ મફતમાં અને ઉમળકાથી ચર્ચાતા. કોઈના વાછરડાને તકલીફ હોય તો પાડોશી રાતે ઊઠીને મદદ કરવા દોડતો, કારણ કે એ ગામધર્મ હતો. પછી ડેરીએ નિયમ બનાવ્યો કે જે ખેડૂત બીજાને પશુપાલનની સલાહ આપશે તેને સો રૂપિયા બોનસ મળશે. શરૂઆતમાં બધાને ગમ્યું. પણ બે મહિના પછી બોનસ બંધ થયું એટલે સલાહ પણ બંધ થઈ ગઈ. ભાઈચારો નોકરી બની ગયો હતો, અને પગાર વગર નોકરી કોણ કરે?

જે કામ આત્માના સંતોષ માટે થતું હોય, ત્યાં રોકડા ફેંકીને કિંમત ન અંકાય; વેપાર શરૂ થાય એટલે પ્રેમ રાજીનામું આપી દે છે.