અતિ-અભ્યાસ સિદ્ધાંત

કંઈક આવડી જાય પછી પણ એની પાછળ લાગ્યા રહેવું. મનોવિજ્ઞાનની ભાષામાં આને 'ઓવરલર્નિંગ' કહે છે. મોટા ભાગના લોકો લક્ષ્ય પૂરું થાય એટલે તરત ચોપડી બંધ કરી દે છે. ભૂલ ત્યાં જ થાય છે. પહેલી વાર વિષય સાચો પડવો એ માત્ર શરૂઆત છે. જ્યાં સુધી એ ભૂલવું અશક્ય ન બની જાય ત્યાં સુધી ઘૂંટવું, તે આ સિદ્ધાંત છે. મગજ સ્નાયુ જેવું છે. જેટલું વધારે ખેંચાણ આપો, એટલું એ કાયમી બને છે.

આ વિચાર મનોવિજ્ઞાનનો પાયો છે. ઓગણીસમી સદીના અંતમાં જર્મન મનોવૈજ્ઞાનિક હરમન એબિંગહોસે સ્મૃતિ પરના પોતાના સંશોધનોમાં આ સિદ્ધાંત સ્પષ્ટ કર્યો હતો. તેમણે સાબિત કર્યું કે માત્ર પાસ થવા જેટલું ગોખવાથી માહિતી ઝડપથી ભૂંસાઈ જાય છે. પણ જો નિપુણતા આવ્યા પછી પણ અભ્યાસ ચાલુ રાખવામાં આવે, તો વિસ્મૃતિની ઝડપ ઘટી જાય છે. જ્ઞાન સભાન મગજમાંથી સીધું અર્ધજાગ્રત આદતમાં ફેરવાઈ જાય છે.

આજના સ્પર્ધાત્મક યુગમાં સરેરાશ તૈયારી નકામી છે. દબાણના સમયે સામાન્ય આવડત ધ્રૂજી જાય છે. કટોકટીમાં માણસ પોતાની આશાઓ જેટલો ઊંચો નથી ઊઠતો, પણ પોતાની તાલીમના તળિયે આવીને પટકાય છે. સૈનિકો અને સર્જનો આ જાણે છે. જ્યારે અવાજ, તણાવ અને થાક એકસાથે ત્રાટકે, ત્યારે વિચારવાનો સમય નથી હોતો. ત્યારે માત્ર સ્નાયુબદ્ધ સ્મૃતિ કામ કરે છે. અતિ-અભ્યાસ મગજને આ જ સુરક્ષા કવચ આપે છે.

દિલ્હીના મુખર્જી નગરમાં કે ગાંધીનગરમાં સરકારી ભરતીની તૈયારી કરતા ઉમેદવારોને જુઓ. લાખો વિદ્યાર્થીઓ બંધારણ કે ગણિતના નિયમો વાંચે છે. મોટા ભાગના લોકો 'મને સમજાઈ ગયું' એમ કહીને આગળ વધી જાય છે. પણ પરીક્ષાખંડમાં બે કલાકમાં સો સવાલો ઉકેલવાના હોય ત્યારે વિચારવાની સેકન્ડો મોંઘી પડે છે. સફળ ઉમેદવાર એ છે જેણે પ્રશ્નનો ઉકેલ સો ટકા આવડી ગયા પછી પણ બીજા પચાસ વાર ઘૂંટ્યો હોય. પરીક્ષામાં એનું મગજ નહીં, એનો હાથ આપોઆપ સાચો વિકલ્પ ટીક કરે છે.

જે આવડે છે એ જ વારંવાર કરવું કંટાળાજનક છે, પણ ઇતિહાસ હંમેશાં એ કંટાળો વેઠનારા લોકો જ રચે છે.