તાલ મેળવીને દોરવણી

કોઈ માણસને તમારી દિશામાં વાળવો હોય તો પહેલાં તેની બાજુમાં ઊભા રહેવું પડે. જો તમે સીધા જ સામે આવીને ઊભા રહી જશો, તો ટક્કર થશે. લોકો દલીલથી નથી બદલાતા, સમજણના અહેસાસથી બદલાય છે. મનોવિજ્ઞાન આને પેસિંગ અને લીડિંગ કહે છે. પેસિંગ એટલે સામેવાળાની વર્તમાન સ્થિતિ, તેના વિચારો કે લાગણીઓ સાથે તાલ મિલાવવો. લીડિંગ એટલે એક વાર વિશ્વાસ બેસી જાય પછી ધીમે રહીને તેને તમારી મરજી મુજબના રસ્તે દોરી જવો. પહેલાં તેના સત્યનો સ્વીકાર કરો, પછી પોતાનો દૃષ્ટિકોણ મૂકો.

આ પદ્ધતિ અમેરિકન હિપ્નોથેરાપિસ્ટ મિલ્ટન એરિક્સનની કામ કરવાની રીતમાંથી આવી છે. પાછળથી રિચાર્ડ બેન્ડલર અને જ્હોન ગ્રાઇન્ડરે ન્યુરો-ભાષાકીય પ્રોગ્રામિંગમાં તેને એક પાકા નિયમ તરીકે ગોઠવી. તેમનું તારણ સાદું હતું. માનવ મગજ અજાણ્યા પ્રતિકાર સામે દીવાલ ચણી લે છે. જ્યારે તમે સામેવાળાના શબ્દો, તેની મુદ્રા કે તેના ગુસ્સાને સ્વીકારી લો છો, ત્યારે તેની દીવાલ તૂટી પડે છે. તે માને છે કે તમે તેના પક્ષમાં છો. બસ, આ ક્ષણે નિયંત્રણ તમારા હાથમાં આવી જાય છે.

આપણે રોજ ઘરોમાં ઊલટું કરીએ છીએ. સામેવાળો ગુસ્સામાં હોય ત્યારે આપણે બુદ્ધિનું પ્રદર્શન કરીએ છીએ. ધારો કે નવી પરણેલી વહુથી રસોઈમાં કંઈક બગડી ગયું અને સાસુમા ભડક્યાં. સાસુ કહે કે તમારા જમાનાની છોકરીઓને કંઈ ભાન નથી. હવે જો વહુ તુરંત બચાવમાં ઊતરે કે હું તો ઑફિસનું કામ કરતી હતી, તો યુદ્ધ નક્કી છે. સ્માર્ટ વહુ પેસિંગ કરશે. તે શાંતિથી કહેશે કે બા, તમારી વાત સાચી છે, આ ભૂલ મારાથી ન થવી જોઈતી હતી અને તમને ગુસ્સો આવે તે સ્વાભાવિક છે. સાસુનો બધો પિત્તો એક જ ઝાટકે ઓગળી જશે. આ પેસિંગ પૂરું થયું.

હવે વારો આવે છે લીડિંગનો. સામેવાળાનો પ્રતિકાર શમી જાય એટલે વહુ શાંત અવાજે ઉમેરે કે સાંજે તમે સાથે ઊભા રહીને મને આ વાનગી શીખવાડી દેશો તો બીજી વાર ક્યારેય નહીં બગડે. સાસુ જે વિરોધના મૂડમાં હતાં, તે અચાનક માર્ગદર્શકની ભૂમિકામાં આવી ગયાં. સામાજિક સંબંધોમાં જીતવું હોય તો સામેવાળાને ખોટા સાબિત કરવાની લાલચ છોડવી પડે. જે માણસ બીજાની પીડા કે પૂર્વગ્રહનો તાલ પકડી શકે છે, એ જ છેવટે આખી મેચનો સ્કોર નક્કી કરે છે.

સામેવાળાને તમારી દિશામાં વાળવા માટે પહેલાં તમારે તેના ખાડામાં ઊતરવું પડે; સીધા પુલ પરથી ફેંકેલી સલાહ માત્ર અહંકાર વધારે છે.