પાલ્ચિન્સ્કી સિદ્ધાંત

મોટા નિર્ણયો ટેબલ પર બેસીને લેનારા સાહેબો હંમેશાં એક ભ્રમમાં જીવે છે. એમને લાગે છે કે એમનો માસ્ટરપ્લાન અચૂક છે. સોવિયેત યુનિયનના તેજસ્વી એન્જિનિયર પીટર પાલ્ચિન્સ્કીએ આ ઘમંડ સામે ચેતવણી આપેલી. અર્થશાસ્ત્રી ટિમ હાર્ફોર્ડે પોતાના પુસ્તક 'એડેપ્ટ'માં આ વિચારને ત્રણ નિયમોમાં ઢાળ્યો: પહેલું, નવા વિચારો શોધો. બીજું, પ્રયોગો નાના પાયે કરો જેથી નિષ્ફળતા જીવલેણ ન બને. ત્રીજું, ભૂલોમાંથી શીખીને તરત દિશા બદલો.

આ કોઈ ગૂઢ ફિલોસોફી નથી, વાસ્તવિકતા સામે નમ્ર રહેવાની કળા છે. દુનિયા એટલી જટિલ છે કે કોઈ એક વ્યક્તિ કે સમિતિ ભવિષ્યની સચોટ આગાહી કરી શકતી નથી. જ્યારે સરકારો કે નેતાઓ એક જ ઝાટકે આખા દેશ પર કોઈ જંગી યોજના થોપી દે છે, ત્યારે હોનારત સર્જાય છે. ખરી પ્રગતિ ભવ્ય યોજનાઓથી નહીં, પણ નાના અખતરાઓ અને તુરંત સુધારાથી આવે છે.

ભારતીય રાજકારણમાં આ સિદ્ધાંતની ગેરહાજરી રોજ દેખાય છે. ચૂંટણી નજીક આવે એટલે પક્ષો દિલ્હી કે ગાંધીનગરના એરકન્ડિશન્ડ રૂમમાં બેસીને કોઈ જંગી કલ્યાણકારી યોજના જાહેર કરી દે. કરોડો રૂપિયા ફાળવાય, પણ જમીન પર તે કેવી રીતે કામ કરશે તેની કોઈ નાની ટ્રાયલ થતી નથી. કોઈ ગ્રામપંચાયત કે એક તાલુકામાં પાયલટ પ્રોજેક્ટ કરીને ખામીઓ તપાસવાની ધીરજ કોઈ નેતા પાસે હોતી નથી. પરિણામે યોજના ફ્લોપ જાય ત્યારે અબજો રૂપિયાનું પાણી થઈ ચૂક્યું હોય છે.

પરિણામલક્ષી નેતા તે છે જે પહેલાં બે જિલ્લામાં પ્રયોગ કરે, સ્થાનિક લોકો પાસેથી ફીડબેક લે અને ભૂલ જણાય તો અહંકાર બાજુ પર મૂકીને પ્લાન બદલે. મોટા મંચ પરથી ભવ્ય ઘોષણાઓ કરવી સહેલી છે, પણ જમીની ભૂલો સુધારવી અઘરી છે. ઉત્ક્રાંતિ પણ આ રીતે જ ચાલે છે: નાના ફેરફાર, સતત ચકાસણી અને યોગ્ય અનુકૂલન.

આખો મહેલ એકસાથે ઊભો કરવાનો વહેમ છોડો; પહેલાં એક ઈંટ મૂકીને જમીનની મજબૂતી તપાસો.