પેનોપ્ટીકોન અસર

અઢારમી સદીમાં જેરેમી બેન્થમે એક અજીબ જેલની કલ્પના કરી હતી. વર્તુળાકાર જેલ, અને વચ્ચે એક ઊંચો ટાવર. ટાવરમાં બેઠેલો ચોકીદાર બધા કેદીઓને જોઈ શકે, પણ કેદીઓ ચોકીદારને ન જોઈ શકે. કેદીને ક્યારેય ખબર ન પડે કે તેના પર કઈ ક્ષણે નજર રખાઈ રહી છે. પરિણામ? ચોકીદાર ગેરહાજર હોય તોય કેદી કાયદામાં રહે. આ વિચારને 'પેનોપ્ટીકોન' કહે છે. ૨૦૧૯માં રાજ્યશાસ્ત્રી હેનરી ફેરેલ અને અબ્રાહમ ન્યુમેને આ જૂના વિચારને આધુનિક વૈશ્વિક અર્થતંત્ર સાથે જોડ્યો. જે દેશ પાસે માહિતી અને પૈસાના મુખ્ય હબ હોય, તે આખા જગતની પ્રવૃત્તિ જોઈ શકે છે.

આ અસરની તાકાત દેખરેખમાં નથી, દેખરેખની અનિશ્ચિતતામાં છે. જ્યારે તમને ખબર પડે કે તમારી દરેક હિલચાલ કોઈ એક કેન્દ્રબિંદુમાંથી નોંધી શકાય છે, ત્યારે તમે આપમેળે શિસ્તબદ્ધ થઈ જાઓ છો. કોઈએ તમારા માથા પર બંદૂક મૂકવાની જરૂર પડતી નથી. માહિતીના કેન્દ્રીય દરવાજા જેની પાસે છે, સત્તા પણ તેની પાસે જ રહે છે. સ્વિફ્ટ બેંકિંગ સિસ્ટમ હોય કે વૈશ્વિક ડેટા સર્વર, બધું જ આ જાળમાં કેદ છે.

આપણા એનઆરઆઈ ભાઈઓ આ માનસિકતાના શ્રેષ્ઠ ભોગ બને છે. ધારો કે પ્રવીણભાઈ અમેરિકાના ન્યૂ જર્સીમાં રહે છે. અડધી રાત્રે ભારતથી કોઈ સંબંધીનો ફોન આવે કે જમીનના સોદા માટે રોકડા પાંચ લાખ મોકલવાના છે. પ્રવીણભાઈ તરત ધ્રૂજી ઊઠે. 'ના ભાઈ, અંકલ સેમ બધું જોઈ રહ્યો છે!' આઈઆરએસ કે સ્થાનિક ટેક્સ ઑથોરિટી કદાચ પ્રવીણભાઈના ખાતા તરફ જોતી પણ ન હોય, છતાં પ્રવીણભાઈનું વર્તન એવું હોય જાણે એજન્ટ સીધો તેમના લેપટોપની પાછળ ઊભો છે.

સત્તા હવે લાઠી કે તોપથી નથી ચાલતી. સત્તા એ ધારણાથી ચાલે છે કે કોઈ ત્રીજી આંખ સતત તમારા પર મંડાયેલી છે. જ્યારે માણસ ખુદ પોતાનો પોલીસ બની જાય, ત્યારે પેનોપ્ટીકોનનો ખેલ પૂરો થઈ જાય છે.

જેલના સળિયા દેખાય તો માણસ બળવો કરે, પણ જેલ જો અદ્રશ્ય હોય તો માણસ જાતે જ લાઈનમાં ઊભો રહી જાય છે.