પેરાકોઝ્મ પેરાડોક્સ

પેરાકોઝ્મ એટલે કલ્પનાથી ઊભી કરેલી એક આખી સમાંતર દુનિયા. બાળકો ઘણીવાર મનમાં અદભુત કાલ્પનિક સામ્રાજ્યો રચે છે. પેરાકોઝ્મ પેરાડોક્સ એવો નિયમ છે કે જે કાલ્પનિક વ્યવસ્થા જેટલી વધુ વિગતવાર, નિયમબદ્ધ અને સુગઠિત હોય, માણસ તેટલી જ ઊંડાણપૂર્વક તેને પોતાની અંગત વાસ્તવિકતા બનાવી શકે છે. સામાન્ય બુદ્ધિ કહે છે કે વધુ નિયમો કલ્પનાને બાંધી દે. વિરોધાભાસ એ છે કે ચોક્કસ માળખું અને ઝીણી વિગતો મળતાં જ માનવમગજ તે કાલ્પનિક જગતને સાચું માનીને તેમાં વધારે તીવ્રતાથી રમવા લાગે છે.

આ વિચાર માનવશાસ્ત્રી ટી. એમ. લુહરમેને વિગતવાર સમજાવ્યો હતો. તેમણે જોયું કે ધાર્મિક વિધિઓ હોય કે સાહિત્યના કાલ્પનિક વિશ્વ, જ્યાં નિયમો જેટલા કડક અને વિગતો જેટલી ઘેરી હોય, ત્યાં માણસનું મનોવૈજ્ઞાનિક જોડાણ એટલું જ વધારે મજબૂત બને છે. કાલ્પનિક હોવા છતાં એ વાતાવરણ મનને સાવ નક્કર લાગે છે. માણસ તેને પોતાના અંગત અનુભવ તરીકે જીવવા લાગે છે.

આ વિરોધાભાસ માનવજાતની જૂની નબળાઈ છે. જ્યારે કોઈ સંસ્થા કે વ્યવસ્થા પોતાના કૃત્રિમ નિયમો એટલી સજ્જડતાથી ગોઠવી દે કે બહારની દુનિયા ભૂલાઈ જાય, ત્યારે માણસ તે માળખાને જ આખરી સત્ય માની લે છે. કોર્પોરેટ ટાર્ગેટ હોય કે સમાજના અલિખિત ધારાધોરણો, આપણે વિગતોના ભાર નીચે દબાઈને વાસ્તવિકતાને ભૂલી જઈએ છીએ.

આ દ્રશ્ય કોટા કે અમદાવાદના નીટ અને જેઈઈ કોચિંગ ક્લાસમાં સ્પષ્ટ દેખાય છે. ધારો કે સોળ વર્ષનો પાર્થ એક હોસ્ટેલમાં રહે છે. સવારે ૬ વાગ્યાથી રાતના ૧૧ વાગ્યા સુધી માત્ર રેન્કિંગ, પર્સન્ટાઇલ, ડીપીપી અને મોક ટેસ્ટની વિગતો ચાલે છે. સંસ્થાએ સફળતાની એક એવી જટિલ, ચોક્કસ કાલ્પનિક દુનિયા ઊભી કરી છે જેમાં આખી જિંદગી માત્ર ૭૨૦ માર્ક્સમાં સમાઈ જાય છે. બહાર કઈ ખરી દુનિયા વસે છે તેનો પાર્થને કોઈ ખ્યાલ નથી. તે આ કૃત્રિમ નિયમોને જ પોતાનું અસ્તિત્વ માની બેઠો છે.

જે પાંજરું જેટલી કલાત્મક વિગતોથી સજેલું હોય, કેદી તેમાં એટલી જ વહેલી પોતાની મુક્તિ શોધી લે છે.