વિરોધાભાસી માનસિકતા

જીવન સીધું નથી. મોટા ભાગના લોકો દરેક સવાલનો એક જ સાચો જવાબ શોધવા દોડે છે. 'આ કે તે' વચ્ચે લડાઈ ચાલે છે. નફો વધારવો કે ગુણવત્તા સાચવવી? ઝડપ જોઈએ કે ચોકસાઈ? સંસ્થાકીય મનોવિજ્ઞાનમાં વેન્ડી સ્મિથ અને મેરિઆન લુઈસ જેવા સંશોધકોએ આ મડાગાંઠનો ઉપાય આપ્યો. તેમણે સાબિત કર્યું કે સફળ લોકો સમસ્યાને 'આ અથવા તે'ના ચશ્માથી જોતા નથી. તેઓ 'આ અને તે બંને'નો સ્વીકાર કરે છે. આને વિરોધાભાસી માનસિકતા કહે છે.

આ કોઈ સમાધાન કે નબળી બાંધછોડ નથી. સમાધાનમાં બંને બાજુએ થોડું ગુમાવવું પડે છે. વિરોધાભાસી માનસિકતામાં તમે બે પરસ્પર વિરોધી સત્યોને એકસાથે મગજમાં પકડી રાખો છો. તણાવ ઊભો થાય છે, પણ તે તણાવમાંથી નવી રચનાત્મકતા જન્મે છે. જે વ્યક્તિ વિરોધાભાસથી ડરતી નથી, તે અટવાતી નથી. બધું સ્પષ્ટ થઈ જવું જોઈએ એવી જીદ જ ઘણીવાર નિર્ણયોને પાંગળા બનાવી દે છે.

મુંબઈની લોકલ ટ્રેન કે બેંગલુરુનો ટ્રાફિક જુઓ. શહેરી જીવન પોતે જ એક જીવંત વિરોધાભાસ છે. સવારે ચર્ચગેટ જતી લોકલ ટ્રેનમાં અંદર પગ મૂકવાની જગ્યા નથી હોતી. છતાં ત્યાં પંદર માણસો પત્તાં રમે છે, શાકભાજી સમારે છે અને એકબીજાની બેગ સાચવે છે. અત્યંત અરાજકતા અને અકલ્પ્ય શિસ્ત બંને એક જ ડબ્બામાં સાથે ચાલે છે. બહારથી જોનાર અંગ્રેજને આ ગાંડપણ લાગે, પણ મુંબઈકર માટે આ રોજિંદી વિરોધાભાસી માનસિકતા છે. તે અરાજકતાનો વિરોધ કરવા બેસતો નથી, તેને સ્વીકારીને પોતાનું કામ પૂરું કરે છે.

જ્યારે તમે જીવનના વિરોધાભાસોને સ્વીકારો છો, ત્યારે તમારી ક્ષમતા બમણી થઈ જાય છે. શિસ્ત અને સ્વતંત્રતા બંને સાથે જીવી શકે છે. વેપારમાં કરકસર અને ઉદારતા બંને જરૂરી છે. વિરોધી છેડાઓને એક દોરીમાં બાંધી લેતાં શીખી જાઓ, દુનિયા તમારી સામે ઝૂકશે.

જે માણસ બે વિરોધી સત્યોને એકસાથે પચાવી શકે છે, અસલ વિજય તેનો જ થાય છે.