સમાંતર રમતનો ખેલ

બે નાનાં બાળકો રેતીના ઢગલા પાસે બેઠા હોય. બંને પોતપોતાના રમકડાથી રમે. એકબીજા સામે જોશે, પણ સાથે મળીને કિલ્લો નહીં બનાવે. કોઈ વાતચીત નહીં, કોઈ લેવડદેવડ નહીં. આ સ્થિતિને બાળ મનોવિજ્ઞાનમાં પેરલેલ પ્લે કહે છે. ૧૯૩૨માં સમાજશાસ્ત્રી મિલ્ડ્રેડ પાર્ટને બાળવિકાસના તબક્કા વર્ણવતાં આ શબ્દ આપ્યો હતો. બાળક હજુ બીજા સાથે સહકાર સાધતા શીખ્યું નથી, પણ એકલા રહેવાને બદલે બાજુમાં કોઈની હાજરી તેને ગમે છે.

આ માત્ર બાલમંદિરની વાત નથી. પુખ્ત માણસો આખી જિંદગી આ જ ખેલ રમતા હોય છે. બે સાથીઓ એક જ ટેબલ પર બેસીને કલાકો સુધી લેપટોપમાં માથું ખૂંપાવીને કામ કરે છે. કોઈ સાચો સંવાદ થતો નથી. સહકારનો માત્ર આભાસ ઊભો થાય છે. ઓફિસોમાં આને ટીમવર્કનું નામ આપી દેવામાં આવે છે, જે તદ્દન ખોટું છે. સાથે બેસવું અને સાથે મળીને કશુંક રચવું—આ બંને વચ્ચે જમીન-આસમાનનો ફરક છે.

બોલિવૂડમાં આ દ્રશ્ય બહુ સામાન્ય છે. એક જ ફિલ્મમાં બે મોટા સ્ટાર કામ કરતા હોય ત્યારે સેટ પર આ જ ખેલ જોવા મળે. બંને પોતાની અલગ-અલગ વેનિટી વેનમાંથી બહાર નીકળે. શૉટ આપતી વખતે પણ બંને માત્ર પોતાના સંવાદ અને પોતાના લૂક પર ધ્યાન આપે છે. કેમેરા સામે કેમેસ્ટ્રી હોવાનો દેખાવ કરે, પણ હકીકતમાં બંને પોતપોતાની અભિનયની રેતીમાં એકલા રમે છે. બંનેને ખબર છે કે બાજુમાં મોટો સિતારો છે, પણ કોઈ કોઈના પ્રભાવ નીચે આવવા માંગતું નથી.

આ વર્તણૂક સંબંધોમાં પણ ઊતરી આવે છે. એક જ સોફા પર બેઠેલા પતિ-પત્ની પોતપોતાના સ્માર્ટફોન સ્ક્રોલ કરતા રહે ત્યારે તેઓ સમાંતર રમતમાં જ વ્યસ્ત હોય છે. હાજરી ખરી, પણ ભાગીદારી શૂન્ય. માનસિક રીતે પરિપક્વ થવું એટલે આ કુંડાળામાંથી બહાર નીકળવું. જ્યાં સુધી તમે બીજાના વિચાર સાથે ટકરાતા નથી, ત્યાં સુધી કોઈ નવી સર્જનાત્મકતા જન્મતી નથી.

સાથે હોવું અને સાથે જીવવું એ બે અલગ બાબતો છે; રેતીના ઢગલા પાસે બેસી રહેવાથી કિલ્લા નથી બનતા.