પેરાસાઈટ-સ્ટ્રેસ થિયરી

માનવ સંસ્કૃતિ કોઈ આકાશમાંથી ટપકેલી પવિત્ર ચીજ નથી. એ રોગ અને જીવાણુઓ સામે લડવાની જૈવિક વ્યવસ્થામાંથી જન્મી છે. ઉત્ક્રાંતિ વિજ્ઞાનના સંશોધકો રેન્ડી થોર્નહિલ અને કોરી ફિન્ચરે આ સિદ્ધાંત આપ્યો. સાદો તર્ક છે: જે પ્રદેશોમાં જીવલેણ ચેપી રોગો અને પરોપજીવી જીવાણુઓનું જોખમ ઐતિહાસિક રીતે વધુ રહ્યું છે, ત્યાંના સમાજો વધુ કડક, રૂઢિચુસ્ત અને બહારના લોકો પ્રત્યે શંકાશીલ બન્યા છે. જ્યાં ચેપનું જોખમ ઓછું હતું, ત્યાં સ્વતંત્રતા અને મુક્ત વિચારો ખીલ્યા.

બીમારી માત્ર શરીરને નથી તોડતી, માનસિકતા ઘડે છે. ચેપી રોગથી બચવાનો સૌથી જૂનો ઉપાય કયો? નવા અજાણ્યા લોકોથી દૂર રહેવું, પરંપરાગત રીતરિવાજોને વળગી રહેવું અને જૂથના નિયમોનું અંધપણે પાલન કરવું. ખોરાક રાંધવાની કડક પદ્ધતિઓ, અસ્પૃશ્યતાના વિચિત્ર નિયમો અને લગ્ન પોતાના જ જૂથમાં કરવાનો આગ્રહ—આ બધું સંસ્કૃતિના નામે ચાલતું જૈવિક સંરક્ષણ હતું. આપણા પૂર્વજો જેને ધર્મ કે પરંપરા કહેતા હતા, તે ઘણીવાર સૂક્ષ્મ જીવાણુઓથી બચવાનું અજાગ્રત ક્વોરેન્ટાઇન હતું.

આ વાત પ્રાચીન જંગલો પૂરતી સીમિત નથી. આપણી આધુનિક વ્યવસ્થામાં પણ આ વલણ બેઠું છે. જ્યારે સિસ્ટમમાં જોખમ કે અસ્થિરતા વધે, ત્યારે માણસ પોતાની સીમાઓ સંકોચી લે છે. તે નવા પ્રયોગો બંધ કરે છે અને જુનવાણી રક્ષણાત્મક વલણ અપનાવે છે. અજાણ્યા વિચાર કે નવા માણસને જોખમ ગણીને ધિક્કારવાની વૃત્તિ લોહીમાં ઉતરી ગયેલી છે.

કોઈ નવી ભારતીય સ્ટાર્ટઅપ કે આઇટી કંપની જુઓ. જ્યાં સુધી ફંડિંગ ચાલુ હોય અને બજાર તેજીમાં હોય, ત્યાં સુધી કલ્ચર એકદમ મુક્ત રહે છે. લોકો રિમોટ કામ કરે છે, નવા વિચારો અજમાવાય છે. જેવી મંદી આવી કે પ્રોજેક્ટ્સ ફેલ થવા લાગ્યા, તરત મેનેજમેન્ટ બદલાઈ જાય છે. અચાનક પંચ-ઇન ટાઈમિંગ, કડક નિયમો અને 'માત્ર અમારા જૂના ભરોસાપાત્ર લોકો'ની નાની ટોળકી સક્રિય થઈ જાય છે. બહારથી આવેલા નવીન વિચારવાળા લોકોને સાઇડલાઇન કરી દેવાય છે. સંકટ આવતાં જ સમગ્ર ઓફિસ એક આદિમ કબીલાની જેમ વર્તવા લાગે છે.

જે સમાજ કે સંસ્થા નવા વિચારોથી સૌથી વધુ ડરે છે, સમજી લેવું કે એના અસ્તિત્વને કોઈ અદ્રશ્ય સડાનો ઊંડો ભય સતાવી રહ્યો છે.