પરેટો ફ્રન્ટિયર

જીવનમાં કશું જ મફત નથી હોતું. આ કોઈ કવિતા નથી, અર્થશાસ્ત્રનો સૌથી નિર્દય નિયમ છે. જ્યારે તમે કોઈ પણ નિર્ણય લો છો ત્યારે એક સાથે અનેક ઇચ્છાઓ પૂરી કરવા માગો છો. સસ્તું પણ જોઈએ, શ્રેષ્ઠ પણ જોઈએ અને તાત્કાલિક પણ જોઈએ. વાસ્તવિકતા આવી લાલચોને થપ્પડ મારે છે. ઇટાલિયન અર્થશાસ્ત્રી વિલ્ફ્રેડો પરેટોએ સદી પહેલા એક સીમારેખા દોરી આપી હતી, જેને પરેટો ફ્રન્ટિયર કહેવાય છે. આ એવો અંતિમ કાંઠો છે જ્યાં એક બાબત સુધારવા માટે તમારે બીજી બાબતની બલિહારી આપવી જ પડે.

આ સીમારેખાની અંદર તમે રમો ત્યાં સુધી નબળાઈ છે. માની લો કે તમે ખરાબ પ્લાનિંગને કારણે પૈસા પણ બગાડો છો અને ગુણવત્તા પણ ગુમાવો છો, તો તમે આ રેખાની પાછળ અટવાયેલા છો. પણ એકવાર તમે ફ્રન્ટિયર પર પહોંચી જાઓ પછી મફતમાં કશું ન મળે. ગુણવત્તા વધારવી છે? તો કિંમત ચૂકવવી પડશે. સમય બચાવવો છે? તો ખર્ચ વધશે. બે ઇચ્છાઓ વચ્ચેની આ વ્યાપારિક સોદાબાજીને ટ્રેડ-ઓફ કહે છે. પરેટો ફ્રન્ટિયર એટલે પરફેક્શન નહીં, પણ શક્ય એટલી શ્રેષ્ઠ બાંધછોડ.

આપણા દેશની આરોગ્ય વ્યવસ્થા આનું સૌથી સચોટ ઉદાહરણ છે. સરકારી સિવિલ હોસ્પિટલમાં સારવાર સાવ સસ્તી છે, પરંતુ ત્યાં લાંબી લાઈનો અને સમયનો અકળાવનારો વ્યય છે. બીજી તરફ ફાઈવ-સ્ટાર કોર્પોરેટ હોસ્પિટલમાં એર-કન્ડિશન્ડ રૂમ, તાત્કાલિક એપોઇન્ટમેન્ટ અને ઝીણવટભરી કાળજી મળે છે, પણ સામે લાખોનું બિલ ફાટે છે. હવે જો કોઈ દર્દી એવી જીદ કરે કે મને પાંચ રૂપિયાની ઓપીડી ફીમાં તાત્કાલિક વૈભવી સેવા અને અમેરિકા રિટર્ન ડૉક્ટર મળે, તો એ મૂર્ખામી છે. એ ત્રીજો વિકલ્પ આ સીમાની બહાર છે, જે અસ્તિત્વમાં જ નથી.

સમસ્યા એ છે કે લોકો ટ્રેડ-ઓફ સ્વીકારવા તૈયાર નથી. નેતાઓ જનતાને વિનામૂલ્યે શ્રેષ્ઠ વ્યવસ્થાનું સ્વપ્ન વેચે છે અને મેનેજરો ઓછા પગારમાં સુપરમેન શોધવા નીકળે છે. પરેટો ફ્રન્ટિયર સમજનારો માણસ ભ્રમણામાં નથી જીવતો. તે જાણે છે કે જ્યારે તમે ઉત્કૃષ્ટ પરિણામની સીમા પર ઊભા હોવ, ત્યારે કંઈક મેળવવા માટે કંઈક કુરબાન કરવું એ નિયમ છે, મજબૂરી નથી.

બધું જ એકસાથે મેળવવાની જીદ અણસમજુ લોકો કરે છે; ડાહ્યો માણસ કિંમત નક્કી કરીને સોદો કરે છે.