વાલીપણાનો વિરોધાભાસ

કોઈ પણ સંતાનને ઉછેરવું એ જગતનું સૌથી મોટું સુખ છે અને સૌથી કપરું કામ પણ છે. આ લાગણીને વાલીપણાનો વિરોધાભાસ કહે છે. બહારથી બધું બહુ રોમેન્ટિક લાગે, પણ વાસ્તવિકતામાં દયા અને થાક એક જ પ્યાલામાં પીવા પડે છે. જ્યારે તમે કોઈને બહુ સાચવવા જાઓ છો, ત્યારે ઘણીવાર તેની સહજતા જ છીનવી લો છો. સમસ્યા ઉકેલવા જતાં તમે પોતે નવી સમસ્યા બની જાઓ તે આ વિરોધાભાસનું બીજું કદરૂપું પાસું છે.

આ વિચાર કોઈ એક મનોવૈજ્ઞાનિકની પોતાની માલિકીનો નથી. સમકાલીન પારિવારિક સાહિત્યમાં અને મનોવિજ્ઞાનની ચર્ચાઓમાં આ શબ્દ ધીમે ધીમે સ્થાપિત થયો છે. મૂળ વિચાર સાદો છે. તમે પ્રેમથી બાળકને સલામતી આપો છો, પણ એ જ સલામતી ધીમે ધીમે પાંજરું બની જાય છે. મદદ કરવાની તમારી અતિશય ઉત્સુકતા સામા માણસને અપંગ બનાવી દે છે.

આ ખતરો માત્ર ઘરોમાં જ નથી, આપણી વ્યવસ્થાઓમાં પણ વ્યાપેલો છે. મા-બાપની માનસિકતા જ્યારે સત્તા અને શાસનમાં પ્રવેશે ત્યારે ગૂંગળામણ સર્જાય છે. સંસ્થાઓ જ્યારે નાગરિકોને અપરિપક્વ બાળકની જેમ ટ્રીટ કરે ત્યારે આત્મનિર્ભરતા ખતમ થઈ જાય છે. શાસક પોતાને વાલી માને અને પ્રજાને અણસમજુ સંતાન, ત્યારે વિકાસ અટકી જાય છે.

કોઈ પણ સરકારી કચેરી જોઈ લો. મામલતદાર સાહેબ કે જિલ્લા કલેક્ટર કચેરીનો વડો ઘણીવાર પિતાની ભૂમિકા ભજવવા બેસી જાય છે. હાથ નીચેના ક્લાર્ક પોતાની બુદ્ધિ વાપરીને કોઈ ફાઈલ મંજૂર ન કરે, કારણ કે સાહેબનું માનવું હોય કે ‘આ બધા મારા વગર કશું કરી શકવાના નથી.’ સાહેબ કર્મચારીઓને ભૂલોમાંથી શીખવા દેવાને બદલે દરેક નિર્ણયમાં માથું મારે છે. પરિણામે, બાબુઓ જવાબદારી લેવાનું સાવ બંધ કરી દે છે. સાહેબ ફરિયાદ કરે છે કે કોઈ કામ કરતું નથી, અને પોતે જ કોઈને કામ કરવા દેતા નથી.

બાળક હોય કે કોઈ સંગઠન, અતિશય સંભાળ હંમેશા વિકાસની કબર ખોદે છે. અસલી વાલીપણું એ છે કે યોગ્ય સમયે પોતાની આંગળી છોડાવી લેવી. જો તમે વૃક્ષને કાયમ માટે કૂંડામાં જ કેદ રાખશો, તો એ છાંયડો આપવાની તાકાત ક્યારેય કેળવી નહીં શકે.

જે હાથ ક્યારેય પકડ ઢીલી નથી કરતો, એ પ્રેમથી નહીં પણ અહંકારથી ગળું દબાવતો હોય છે.