દંડની ટિકિટનો બોધપાઠ

નિયમો તોડવા બદલ લાગતો દંડ જ્યારે ગુનાની સજા મટીને સુવિધાનું ભાડું બની જાય, ત્યારે નીતિમત્તાનો છેદ ઊડી જાય છે. આ વિચારનો મૂળ અર્થ આટલો જ છે. ગાડી નો-પાર્કિંગમાં મૂકો ત્યારે ટ્રાફિક પોલીસ મેમો ફાડે છે. એ મેમો કાયદાની નજરે શરમજનક ભૂલનો દંડ છે. પણ જો ગાડી માલિક ગણતરી માંડે કે પેઈડ પાર્કિંગ શોધવા કરતાં પચાસ રૂપિયાનો મેમો ભરી દેવો સસ્તો પડે છે, તો સજા ખરીદાઈ ગઈ. ગુનો હવે માત્ર એક નાણાકીય ખર્ચ બનીને રહી ગયો.

આ રૂપક કોણે પહેલી વાર વાપર્યું તે વિશે પુસ્તકોમાં કોઈ ચોક્કસ સંદર્ભ મળતો નથી. અર્થશાસ્ત્ર અને નીતિશાસ્ત્રના વ્યવહારુ લખાણોમાં આ દલીલ વારંવાર આવતી રહી છે. અસલ વાત એ છે કે માણસ જ્યારે સામાજિક જવાબદારીનું મૂલ્ય રૂપિયામાં આંકવા માંડે, ત્યારે કાયદાની ધાક ઓગળી જાય છે. પૈસા ફેંકીને નિયમ તોડવાની છૂટ મેળવી લેવાની આ એક અત્યંત ચતુર પણ નઠોર માનસિકતા છે.

આ વૃત્તિ સિસ્ટમને અંદરથી ખોખલી કરે છે. સમાજ ચાલે છે પરસ્પરના સંકોચથી અને કાયદાના આદરથી. પણ જ્યારે દંડને ફક્ત ધંધાકીય ખર્ચ ગણવામાં આવે, ત્યારે પૈસાદાર માણસ માટે દરેક ગેરકાયદે કામ કાયદેસર બની જાય છે. કંપનીઓ પર્યાવરણ બગાડે અને પછી પ્રદૂષણનો દંડ સરકારી તિજોરીમાં જમા કરાવીને છાતી કાઢીને ફરે. આ સજા નથી, લાયસન્સ છે.

આપણા સૌરાષ્ટ્ર કે ઉત્તર ગુજરાતના ગામડાની સહકારી દૂધ મંડળી જુઓ. નિયમ હોય કે સવારે સાત વાગ્યા પછી દૂધ લાવનાર ખેડૂતને મંડળી પાંચ રૂપિયા દંડ કરશે, જેથી ટેન્કર મોડું ન પડે. શરૂઆતમાં ખેડૂતો સમયસર આવતા હતા, કારણ કે મોડા પડવામાં સામાજિક શરમ હતી. પછી મંડળીએ આ દંડ કડકાઈથી કાપવાનું શરૂ કર્યું. પરિણામે ખેડૂતોએ હિસાબ લગાવી લીધો કે પાંચ રૂપિયા કપાય તો ભલે કપાય, નિરાંતે જવું સારું. જે દંડ શિસ્ત લાવવા માટે હતો, તેણે મોડા આવવાની કાયદેસર પરવાનગી વેચી દીધી.

દંડ જ્યારે સસ્તો પડે ત્યારે તે અપરાધ મટીને પ્રીમિયમ સુવિધા બની જાય છે.