પાશ્ચરનો ચોરસ

જ્ઞાન બે પ્રકારનું માનવામાં આવતું: એક માત્ર કુતૂહલ ખાતર મેળવેલું મૂળભૂત વિજ્ઞાન, અને બીજું રોજિંદા કામમાં આવે તેવું વહેવારુ જ્ઞાન. એક તરફ નીલ્સ બોહર જેવા વૈજ્ઞાનિકો હતા જેમને અણુના રહસ્યો ખોળવા સિવાય કોઈ લૌકિક રસ નહોતો. બીજી તરફ થોમસ એડિસન જેવા સંશોધકો હતા, જેમને માત્ર તરત વેચાય અને કામ લાગે તેવો બલ્બ કે ગ્રામોફોન બનાવવો હતો. પણ દુનિયા આ બે ખાનામાં વહેંચાયેલી નથી. ત્રીજો એક રસ્તો છે, જેને 'પાશ્ચરનો ચોરસ' કહે છે. લૂઈ પાશ્ચરે દૂધ કે વાઈન બગડતો રોકવા માટે ઊંડા જીવવિજ્ઞાનના નિયમો શોધ્યા. મૂળભૂત રહસ્ય પણ સમજાયું અને દુનિયાનો રોગ પણ મટ્યો.

આ મોડેલ અમેરિકન પોલિટિકલ સાયન્ટિસ્ટ ડોનાલ્ડ સ્ટોક્સે ૧૯૯૭માં પોતાના પુસ્તકમાં મૂક્યું હતું. એમણે કહ્યું કે જ્ઞાનની શોધ કરતી વખતે બે સવાલ પૂછો: શું આનાથી મૂળ સિદ્ધાંત સમજાશે? અને શું આનો તાત્કાલિક વહેવારુ ઉપયોગ છે? જો બંનેનો જવાબ 'હા' હોય, તો તમે લૂઈ પાશ્ચરના ખાનામાં બેઠા છો. આ વિચાર માત્ર લેબોરેટરી પૂરતો સીમિત નથી. આપણી માનસિકતા, વ્યવસાય અને અંગત સંબંધોમાં પણ આ જ ભેદ કામ કરે છે.

આપણે મોટે ભાગે બે છેડા વચ્ચે ઝૂલતા હોઈએ છીએ. કાં તો આપણે અવાસ્તવિક આદર્શોની હવાઈ વાતો કરીએ છીએ, કાં તો તકસાધુ બનીને ફક્ત તાત્કાલિક સાંધામેળ કરીએ છીએ. ખરી બુદ્ધિ ત્યાં છે જ્યાં ઊંડાણ અને ઉપયોગિતા એકસાથે મળે. જે નિર્ણય લાંબા ગાળાના સત્યને પણ વફાદાર રહે અને આજની કટોકટીનો પણ ઉકેલ લાવે, તે જ ટકે છે.

આપણા ઘરસંસારને જુઓ. સાસુ અને વહુ વચ્ચેનો કજિયો કોઈ નવી વાત નથી. ઘરમાં વાસણ ખખડે ત્યારે મોટા ભાગના પુરુષો એડિસન જેવો તાત્કાલિક ઉકેલ શોધે છે: 'આ વખતે બહાર જમી આવીએ' અથવા કોઈને ચૂપ કરાવી દેવા. આ કામચલાઉ ડામરકામ છે. અમુક લોકો બોહર જેવા તત્વચિંતક બનીને સંસ્કાર અને કુટુંબભાવના પર પ્રવચનો આપે છે, જેનો રસોડામાં કોઈ અર્થ નથી હોતો. પણ કોઈ સમજદાર પતિ પાશ્ચરનો રસ્તો અપનાવે છે. તે રોજિંદા ઝઘડાનું મૂળ મનોવિજ્ઞાન સમજે છે—કે બંને સ્ત્રીઓને પોતાની સત્તા અને સુરક્ષાની ચિંતા છે—અને ઘરના નિર્ણયોની વહેંચણી એવી રીતે ગોઠવે છે કે રોજિંદો ક્લેશ પણ અટકે અને સંબંધનું મૂળ બંધારણ પણ સુધરે.

જે જ્ઞાન વાસ્તવિકતા ન બદલી શકે તે નકામું છે, અને જે ઉકેલ ઊંડાણ વિનાનો હોય તે અલ્પજીવી છે.