પાસ્ટ એક્ઝોનરેટિવ કાળ

ભાષા માત્ર વિચાર વ્યક્ત કરવાનું સાધન નથી, જવાબદારીમાંથી છટકવાનું હથિયાર પણ છે. કોઈ મોટો છબરડો થાય ત્યારે માણસ બે રીતે બોલી શકે. એક: 'મારાથી ભૂલ થઈ ગઈ.' બીજું: 'ભૂલો થઈ ગઈ છે.' પહેલા વાક્યમાં ગુનેગાર સામે ઊભો છે. બીજા વાક્યમાં ગુનો હવામાં ઓગળી જાય છે. આ વ્યાકરણની એવી ચાલાકી છે જેમાં ક્રિયાપદ તો ભૂતકાળનું હોય છે, પણ કરતા ગાયબ થઈ જાય છે. ભૂલ સ્વીકારાઈ ખરી, પણ કોઈ માણસ જવાબદાર ન રહ્યો.

આ ભાષાકીય કરામતને રાજકીય વિશ્લેષક વિલિયમ સ્નાઇડરે 'પાસ્ટ એક્ઝોનરેટિવ ટેન્સ' એટલે કે દોષમુક્ત કરતો ભૂતકાળ કહ્યો હતો. અમેરિકન પ્રમુખો જ્યારે કૌભાંડોમાં ફસાયા ત્યારે તેમણે જાહેર મંચ પરથી રોકડું બોલવાને બદલે કહ્યું: 'મિસ્ટેક્સ વર મેડ'. જાણીતા પત્રકાર વિલિયમ સેફાયરે આ વાક્યપ્રયોગને તપાસીને સાબિત કર્યું કે આ માફી નથી, પણ માફીનો ઢોંગ કરીને પોતાની ચામડી બચાવવાની ઉત્તમ ટેકનિક છે. વ્યાકરણમાં જેને આપણે કર્મણિ પ્રયોગ કહીએ છીએ, તે રાજકારણમાં સંજીવની બની જાય છે.

આ પ્રપંચ કેમ કામ કરે છે? કારણ કે આપણું મગજ ભૂલનો સ્વીકાર સાંભળીને સંતોષ માની લે છે. વાક્યમાં કરતા કોણ છે તે શોધવાની તસ્દી કોઈ લેતું નથી. જ્યારે કંપનીનું સર્વર ઠપ્પ થાય કે ગ્રાહકોના પૈસા ડૂબે, ત્યારે પીઆર એજન્સીઓ આ જ કાળ વાપરે છે. 'તકનીકી ખામી સર્જાઈ હતી.' કોણે કોડ ખોટો લખ્યો? કઈ વ્યક્તિ ઊંઘતી ઝડપાઈ? કોઈ નામ નહીં મળે. ક્રિયા થઈ ગઈ, પણ કરવાવાળો અદૃશ્ય.

આપણા ટીવી ન્યૂઝ અને સોશિયલ મીડિયા પર આ ખેલ રોજ સવારે ભજવાય છે. કોઈ ન્યૂઝ ચેનલ પર જીવતા માણસને મરેલો જાહેર કરી દેવાય કે કોઈ સમુદાય વિશે ઝેરીલું જૂઠાણું ચલાવી દેવાય. હોબાળો મચે એટલે સાંજે એન્કર સ્ક્રીન પર આવીને ઠાવકા મોઢે કહેશે: 'રિપોર્ટિંગમાં અમુક ક્ષતિઓ રહી ગઈ હતી.' ક્ષતિઓ રહી ગઈ, અમે નથી રાખી! ટ્વિટર પર કોઈ નેતા કે સેલિબ્રિટી વિવાદિત ટ્વીટ કરે ત્યારે લખાશે: 'ખોટો સંદેશો પહોંચી ગયો છે.' જાણે સંદેશો પોતાની મેળે ચાલીને સ્ક્રીન પર ચડી ગયો હોય. જ્યારે કોઈ તમને 'ભૂલ થઈ ગઈ' કહે, ત્યારે સમજી લેવું કે એ માણસ પસ્તાવો નથી કરતો, પોતાની જાતને નિર્દોષ સાબિત કરવાની રમત રમે છે.

જે વાક્યમાં કોઈ ગુનેગાર નથી હોતો, સમજી લેવું કે તે વાક્ય સૌથી મોટો ગુનો છે.