વ્યવહારુ ડહાપણ

સિદ્ધાંતો પોથીમાં સારા લાગે છે, શેરીમાં નહીં. તમે નીતિશાસ્ત્રના દસ પુસ્તકો ગોખી નાખો તોપણ ટ્રાફિક જામ કે ધંધાકીય પંચાતમાં શું કરવું એ આવડશે જ એવી કોઈ ખાતરી નથી. ગ્રીક ફિલસૂફ એરિસ્ટોટલે આ તફાવત હજારો વર્ષ પહેલાં પકડી પાડ્યો હતો. એણે આને 'ફ્રોનેસિસ' (Phronesis) કહ્યું. સાદી ગુજરાતીમાં કહો તો વ્યવહારુ ડહાપણ. એ માત્ર બુદ્ધિ કે અક્કલ નથી. ચોક્કસ પરિસ્થિતિમાં કયો નિર્ણય ખરેખર યોગ્ય, વ્યવહારુ અને નૈતિક ગણાય તે પારખવાની ક્ષમતા એટલે ફ્રોનેસિસ.

એરિસ્ટોટલે ડહાપણના ભાગ પાડ્યા હતા. એક વૈજ્ઞાનિક સત્ય, બીજું અમૂર્ત તત્વજ્ઞાન, અને ત્રીજું આ વ્યવહારુ વિવેક. નિયમો કાગળ પર સીધા હોય છે, જિંદગી વાંકીચૂકી હોય છે. જ્યારે બે સાચા નિયમો સામસામે અથડાય ત્યારે શું કરવું? ત્યાં પુસ્તક કામ નથી આવતું, ફ્રોનેસિસ કામ આવે છે. સારા માણસ બનવા માટે માત્ર નિયમોનું પાલન પૂરતું નથી. ક્યારે કયો નિયમ કેટલો વાળવો એની સમજ હોવી જોઈએ. આ ગુણ અનુભવ અને ઠોકરો ખાધા વગર કેળવાતો નથી.

આપણા દેશમાં નિયમોની કમી નથી, પણ ફ્રોનેસિસ ધરાવતા સંચાલકોની અછત છે. ધારો કે એક મોટા મંદિર કે નવરાત્રિ મહોત્સવનું આયોજન ચાલે છે. ટ્રસ્ટનો કડક નિયમ છે: રાત્રે બાર વાગ્યે મુખ્ય દરવાજો બંધ થઈ જશે, કોઈને પ્રવેશ નહીં મળે. હવે બારને પાંચ મિનિટે એક વૃદ્ધ માજી અને નાનું બાળક વરસાદમાં ભીંજાતા પહોંચે છે. નિયમચુસ્ત ટ્રસ્ટી દરવાજો બંધ રાખશે, કારણ કે કાયદો સર્વોપરી છે. પણ જેની પાસે સાચું વ્યવહારુ ડહાપણ છે, તે પરિસ્થિતિ જોશે. તે સુરક્ષા જાળવીને પણ તેમને આશરો આપશે.

જીવન કોઈ ગણિતનો દાખલો નથી જ્યાં એક જ ફોર્મ્યુલા દરેક દાખલામાં બેસી જાય. અંધ નિયમપાલન ઘણીવાર ક્રૂરતા બની જાય છે. કંપની ચલાવવી હોય, સમાજ સંભાળવો હોય કે પરિવારની પંચાત પતાવવી હોય, તમને કલમો ગોખેલા વકીલો કરતાં વિવેકબુદ્ધિ ધરાવતા વડીલો વધુ ખપ લાગે છે. સાચો નિર્ણય એ નથી જે કાગળ પર સાચો દેખાય, પણ એ છે જે ચોક્કસ ક્ષણે માણસાઈ અને વાસ્તવિકતા વચ્ચે સેતુ બાંધે.

નિયમોનું આંધળું પાલન મૂર્ખ પણ કરી શકે, ક્યારે અપવાદ કરવો એ નક્કી કરવા માટે સાચું ડહાપણ જોઈએ.