વંશાવળીની જડતા

તમે આજે જે બની શકો છો, તેનો ફેંસલો તમે ભૂતકાળમાં શું હતા તેના પર નિર્ભર કરે છે. કુદરત શૂન્યમાંથી નવો ઘાટ ઘડી શકતી નથી. જીવવિજ્ઞાનમાં આ નિયમને ‘ફાયલોજેનેટિક ઈનર્શિયા’ કહે છે. અગાઉ પૂર્વજોએ કરેલા અનુકૂલનો ભવિષ્યના વિકાસની પાંખો કાપી નાખે છે. માછલી જમીન પર ચાલવા આવે ત્યારે તેને ચાર પગ જ મળે છે, કારણ કે તેના પૂર્વજો પાસે ચાર મીનપક્ષ હતા. કુદરત પાસે કોઈ જાદુઈ સ્લેટ નથી કે જૂનું બધું ભૂંસીને નવેસરથી નકશો દોરી શકાય. વારસાગત શરીર અને રચના હંમેશાં આગળના રસ્તાને સીમિત કરી દે છે.

આ વાત ચાર્લ્સ ડાર્વિને નોંધી હતી, પણ ૧૯૩૯માં હ્યુબર નામના જીવવિજ્ઞાનીએ આ ચોક્કસ શબ્દ પ્રયોગ કર્યો. પાછળથી રિચાર્ડ ડોકિન્સે પણ પોતાના પુસ્તકોમાં આ મર્યાદા સમજાવી. ઉત્ક્રાંતિ એ અગાઉના ઢાંચા પર થતું થીગડું છે. માણસની કરોડરજ્જુ હજુય ચાર પગે ચાલતા વાંદરા જેવી છે, એટલે જ ચાલીસ વટાવતાં આપણી કમર દુખવા માંડે છે. જૂની ડિઝાઇન નવી જરૂરિયાતો સાથે સતત અથડાય છે.

માણસો, સમાજ અને સત્તાઓ આ જ જડતાથી પીડાય છે. જે વ્યવસ્થા એક યુગમાં તાકાત હતી, તે નવા યુગમાં ગળાનો ફાંસો બની જાય છે. ૧૮૫૭ના વિપ્લવ વખતે કે બ્રિટિશ હકૂમત સામે ભારતીય રજવાડાં કેમ હારી ગયાં? તેમની પાસે તોપખાનું અને અઢળક સંપત્તિ હતી. છતાં તેમની આખી લશ્કરી માનસિકતા ઘોડેસવાર શૂરવીરો, કિલ્લાઓ અને સામંતશાહી વફાદારીના જૂના ઢાંચામાં કેદ હતી. અંગ્રેજો નવું સંગઠન અને આધુનિક ગોળીબાર લાવ્યા, જ્યારે આપણા રાજાઓ પોતાના સદીઓ જૂના યુદ્ધકૌશલ્યના વારસામાંથી બહાર જ ન નીકળી શક્યા. ભૂતકાળનો ભવ્ય ઇતિહાસ જ ભવિષ્ય સામે લડવામાં સૌથી મોટી રુકાવટ બની ગયો.

તમારી જૂની સફળતાઓ જ તમારા આવનારા પતનની બ્લુપ્રિન્ટ તૈયાર કરે છે. કંપનીઓ અને સંસ્કૃતિઓ પણ એટલે જ મરી પરવારે છે, કારણ કે તેઓ પોતાનું શરીર નવેસરથી બદલી શકતી નથી. વારસામાં મળેલો ભૂતકાળ ભવિષ્યને વળગી રહે છે.

જે વૃક્ષ પોતાનાં મૂળિયાંને નવેસરથી ઉગાડી શકતું નથી, વાવાઝોડું હંમેશાં તેને જ ઉખેડી ફેંકે છે.