ક્રમિક સ્નાયુ શિથિલીકરણ

શરીર અને મન વચ્ચે કોઈ અદ્રશ્ય દીવાલ નથી. મનમાં ભય પેદા થાય એટલે ગરદનના સ્નાયુઓ તણાય છે, જડબું ભીંચાય છે. મોટાભાગના લોકો મગજને શાંત કરવા માટે વિચારો સાથે લડતા રહે છે. એ મૂર્ખામી છે. અશાંત મનને સીધું શાંત કરવાનો દાવો આધ્યાત્મિક ગુરુઓ ભલે કરે, શરીરનું વિજ્ઞાન ઊંધો રસ્તો બતાવે છે: સ્નાયુ ઢીલા કરો, મન આપોઆપ કાબૂમાં આવી જશે. આ છે 'પ્રોગ્રેસિવ મસલ રિલેક્સેશન' (PMR) પદ્ધતિ.

આ વિચાર અમેરિકન ફિઝિશિયન એડમંડ જેકબસને ૧૯૨૦ના દાયકામાં આપ્યો હતો. એમણે જોયું કે દર્દી જ્યારે તણાવમાં હોય ત્યારે તેના સ્નાયુઓ અજાણતાં જ ખેંચાયેલા રહે છે. જેકબસને એક સાદી ટેકનીક શોધી: શરીરના એક-એક સ્નાયુજૂથને જાણીજોઈને પાંચ-સાત સેકન્ડ માટે સખત ખેંચો, પછી અચાનક પૂરેપૂરો ઢીલો છોડી દો. પગના અંગૂઠાથી શરૂ કરીને કપાળ સુધી આ કસરત કરો. જ્યારે સ્નાયુ ખેંચાણ પછી છૂટે છે, ત્યારે લોહીનું પરિભ્રમણ બદલાય છે અને ચેતાતંત્રમાં રાહતનો સંદેશ વહી જાય છે.

આ કોઈ રહસ્યમય હિમાલયી ધ્યાન નથી. આ નરી શારીરિક મિકેનિક્સ છે. રોજિંદી જિંદગીમાં આપણે અડધો તણાવ સ્નાયુઓમાં સાચવીને બેઠા હોઈએ છીએ પણ આપણને એની ખબર નથી હોતી. પરિણામે પીઠનો દુખાવો, માઈગ્રેન અને અનિદ્રા જેવી સમસ્યાઓ ઘર કરી જાય છે. જે માણસ શરીરના સ્નાયુઓને ઢીલા કરતાં નથી શીખતો, એનો મગજનો પારો ક્યારેય હેઠો બેસતો નથી.

ઓલિમ્પિક્સની ૧૦ મીટર એર પિસ્તોલ ફાઈનલ યાદ કરો. ત્યાં દોડવાનું નથી, ઊભા રહીને નિશાન તાકવાનું છે. શૂટરના હાથમાં રહેલી ગનનો છેડો જરાક પણ ધ્રૂજે તો મેડલ હાથમાંથી સરકી જાય. હૃદયના ધબકારા ૧૩૦ પર પહોંચ્યા હોય અને આંગળીઓ ટ્રિગર પર અકડાઈ ગઈ હોય ત્યારે શૂટર આંખો મીંચીને ખભા અને આંગળીઓના સ્નાયુઓને એક સેકન્ડ માટે ભીંસીને ઢીલા છોડે છે. મન આપોઆપ સંતુલિત થઈ જાય છે અને ગોળી દસના આંકડા પર અથડાય છે. રમતવીરો જાણે છે કે જીત માત્ર જોશથી નથી મળતી, સ્નાયુઓની ઢીલાશથી મળે છે.

મગજ સાથે દલીલબાજી કરવા કરતાં શરીરની પકડ ઢીલી કરો; મન પોતાની મેળે શરણે આવી જશે.