સ્કાર્ફ મોડેલ

માનવીનું મગજ જંગલમાં વાઘને જોઈને જે રીતે ફફડી ઊઠે છે, બરાબર એ જ રીતે સામાજિક અપમાન જોઈને પણ ધ્રૂજે છે. ન્યુરોસાયન્સની ભાષામાં કહીએ તો મગજ માટે શારીરિક ઈજા અને સામાજિક આંચકો બંને એકસરખી પીડા છે. સન ૨૦૦૮માં ડેવિડ રોકે આ મનોવૈજ્ઞાનિક પ્રક્રિયાને પાંચ અક્ષરોમાં બાંધી આપી: સ્ટેટસ (મોભો), સર્ટન્ટી (નિશ્ચિતતા), ઓટોનોમી (સ્વાયત્તતા), રિલેટેડનેસ (નિકટતા) અને ફેરનેસ (ન્યાયીપણું). આ પાંચ સંવેદનાઓમાંથી ગમે તે એક જોખમાય એટલે માણસનું મગજ સંરક્ષણાત્મક સ્થિતિમાં સરી પડે છે.

આ વિચાર નવો નથી, પણ આ વર્ગીકરણ સચોટ છે. જ્યારે કોઈ તમારી સત્તા છીનવે છે ત્યારે સ્ટેટસ ઘવાય છે. ભવિષ્ય અંધકારમય લાગે ત્યારે સર્ટન્ટી ગાયબ થાય છે. પોતાના નિર્ણયો જાતે ન લેવા દેવાય ત્યારે ઓટોનોમી મરી જાય છે. જૂથમાંથી અળગા કરી દેવાતા રિલેટેડનેસ તૂટે છે અને પક્ષપાત દેખાતા ફેરનેસ બળીને ખાખ થાય છે. આ પાંચમાંથી એક પણ ધક્કો લાગે એટલે સમજદારી ગાયબ થઈ જાય છે અને ઝઘડો અનિવાર્ય બને છે.

આ વ્યવસ્થાને સમજવા માટે કોઈ કોર્પોરેટ બોર્ડરૂમમાં જવાની જરૂર નથી, એક મોટું ગુજરાતી સંયુક્ત કુટુંબ જોઈ લો. મોટા કાકા ઘરમાં બેઠા હોય અને તેમનો દીકરો તેમને પૂછ્યા વગર નવો ફ્લેટ બુક કરાવી આવે, ત્યારે કાકાને પૈસાની ચિંતા નથી હોતી. એમનું 'સ્ટેટસ' તૂટે છે. નવી વહુને રસોડામાં કયું શાક બનાવવું એનો નિર્ણય પણ સાસુ પાસેથી લેવો પડે, ત્યારે વહુની 'ઓટોનોમી' મરી જાય છે. તહેવારના દિવસે નાના ભાઈને કામની વહેંચણીમાં અન્યાય લાગે, ત્યારે તેનું 'ફેરનેસ' ખળભળી ઊઠે છે. સંયુક્ત પરિવારો પૈસાની તંગીથી ઓછા અને આ પાંચ કટોકટીથી વધારે તૂટે છે.

આપણે માનીએ છીએ કે માણસ તર્કથી વર્તે છે. વાસ્તવિકતા સાવ જુદી છે. ઓફિસની કેબિન બદલાય, ઘરમાં બોલવાનો વારો ન આવે, કે કોઈ સભામાં તમને છેલ્લી પાટલીએ બેસાડાય ત્યારે અહંકાર નથી ઘવાતો, મગજનો પ્રાચીન જીવ બચી જવા માટે ચીસો પાડે છે. જો તમારે બીજાઓ પાસેથી કામ કઢાવવું હોય કે સંબંધો ટકાવી રાખવા હોય, તો આ પાંચ તાર ક્યારેય વગર વિચારે ન છેડવા.

સામેવાળાના ખિસ્સા પર હાથ મારશો તો કદાચ માફી મળશે, પણ તેના સામાજિક મોભા પર ઘસરકો પાડશો તો આજીવન વેર બંધાશે.