સીનિયસ

આપણે એકલા અટૂલા જીનિયસની પૂજા કરીએ છીએ. આપણને લાગે છે કે કોઈ એક મહાન માણસ બંધ રૂમમાં બેસીને અચાનક દુનિયા બદલી નાખે છે. આ એક જૂનો વહેમ છે. બ્રિટિશ સંગીતકાર અને વિચારક બ્રાયન ઈનોએ એક નવો શબ્દ આપ્યો: સીનિયસ. આ શબ્દ 'સીન' અને 'જીનિયસ'ને જોડીને બન્યો છે. તેનો સીધો અર્થ એ છે કે બુદ્ધિમત્તા કોઈ એક ખોપરીમાં કેદ નથી હોતી. તે આખા વાતાવરણમાં, એકબીજા સાથે ટકરાતા વિચારોના જૂથમાં વહેતી હોય છે.

કોઈપણ ક્રાંતિ એકલા માણસના મગજની પેદાશ નથી હોતી. તે એક ચોક્કસ માહોલમાંથી જન્મે છે. જ્યાં લોકો રોજ મળે છે, એકબીજાના કામની ચોરી કરે છે, બહેસ કરે છે અને એકબીજાની ભૂલો સુધારે છે. પેરિસના કાફેમાં આર્ટિસ્ટો ભેગા થયા ત્યારે મોર્ડન આર્ટ બની. સિલિકોન વેલીના ગેરેજમાં સોફ્ટવેર એન્જિનિયરો અંદરોઅંદર લડ્યા ત્યારે ટેકનોલોજીનું તોફાન આવ્યું. એકલવાયો માણસ માત્ર પ્રતિભાશાળી હોઈ શકે, પણ ઇતિહાસ બદલવા માટે આખો સીન જોઈએ.

આ વાતને સમજવી હોય તો કોટા કે સુરતની ટ્યુશન ગલીઓ જુઓ. આઈઆઈટી કે નીટની તૈયારી કરતા વિદ્યાર્થીઓને લાગે છે કે કોઈ એક ટોપર જન્મજાત અદભુત મગજ લઈને આવ્યો છે. વાસ્તવિકતા સાવ જુદી છે. એ હોસ્ટેલના રૂમો અને ચાયની કિટલીઓ જુઓ. ત્યાં રાત્રે બે વાગ્યે પાંચ છોકરાઓ ફિઝિક્સના એક અઘરા દાખલા પર માથાં કૂટે છે. એક સૂત્ર ભૂલે છે, બીજો શોર્ટકટ લાવે છે, ત્રીજો પુસ્તક ફેંકે છે. એ આખી રૂમ એક કલેક્ટિવ મગજ બની જાય છે. રિઝલ્ટ આવે ત્યારે ફોટો એકનો છપાય છે, પણ એ ઊર્જા આખા જૂથની મહેનતમાંથી પેદા થઈ હોય છે.

આપણે આપણી આસપાસના વર્તુળને ઓછું આંકીએ છીએ. સાચી હોશિયારી એ નથી કે તમે કેટલા સ્માર્ટ છો. ખરી કમાલ એ છે કે તમે કેવા લોકો સાથે ઊભા છો. જો તમારી આસપાસના લોકો સરેરાશ અને કંટાળાજનક વિચારોમાં અટવાયેલા હશે, તો તમારી એકલાની પ્રતિભા કૂવામાં પડેલા પથ્થર જેવી સાબિત થશે. માણસ ગમે તેટલો મોટો હોય, એનું વાતાવરણ નબળું હોય તો એ બુઠ્ઠો થઈ જાય છે.

એકલા બેસીને સંત થવાય, ક્રાંતિ કરવા માટે તો ટોળું જ જોઈએ.