સેલ્ફ-ઑબ્જેક્ટ

બીજા માણસને આપણે માણસ તરીકે નહીં, પણ આપણી પોતાની માનસિક જરૂરિયાત પૂરી કરવાના સાધન તરીકે જોઈએ, તેને મનોવિજ્ઞાનમાં ‘સેલ્ફ-ઑબ્જેક્ટ’ કહે છે. આ કોઈ શારીરિક વસ્તુ નથી. આ એક માનસિક સોદો છે. સામેની વ્યક્તિ પોતાની સ્વતંત્ર લાગણીઓ કે ઈચ્છાઓ ધરાવે છે એ હકીકત આપણે ભૂલી જઈએ છીએ. તે માત્ર આપણા પોતાના અહંકારને ટેકો આપવા, આપણી અસલામતી ઢાંકવા કે આપણી અધૂરી મહત્ત્વાકાંક્ષાઓ પૂરી કરવા માટેનું એક વિસ્તરણ બનીને રહી જાય છે.

આ વિચાર ઑસ્ટ્રિયન-અમેરિકન મનોવિશ્લેષક હાઇન્ઝ કોહટે ૧૯૭૦ના દાયકામાં પોતાની ‘સેલ્ફ સાયકોલોજી’ થિયરીમાં આપ્યો હતો. બાળક નાનું હોય ત્યારે માતાપિતા તેના માટે સેલ્ફ-ઑબ્જેક્ટ હોય છે. તે માતાપિતાના ચહેરામાં પોતાનું અસ્તિત્વ શોધે છે, તેમની પાસેથી પ્રશંસા અને સુરક્ષા ઝંખે છે. આ ઉંમરે તે કુદરતી છે. મુશ્કેલી ત્યારે ઊભી થાય છે જ્યારે પુખ્ત વયના લોકો અન્ય જીવતાજાગતા સંબંધોને પોતાના સાયકોલોજિકલ સ્ટીયરિંગ વ્હીલ તરીકે વાપરવા માંડે છે.

આનું સૌથી વરવું સ્વરૂપ આપણા ભારતીય ઘરોમાં અને શિક્ષણ જગતમાં જોવા મળે છે. કોટા કે સુરતના ટ્યુશન ક્લાસની બહાર ઊભેલા પિતાનો વિચાર કરો. દીકરો અગિયારમા ધોરણમાં છે અને પિતા પોતાની નિષ્ફળતાઓનું વળતર એના રિઝલ્ટમાં શોધી રહ્યા છે. પિતા માટે એ દીકરો એક સ્વતંત્ર જીવ નથી રહ્યો; પિતાના અધૂરા સપના, સમાજમાં વટ અને ખાલીપો ભરવાનું માત્ર એક ‘સેલ્ફ-ઑબ્જેક્ટ’ છે. દીકરાના ૯૯ પર્સેન્ટાઈલ આવે એટલે પિતાની છાતી ફુલાય છે, કારણ કે એ રિઝલ્ટથી એમનું પોતાનું અસ્તિત્વ મજબૂત બને છે. પરિણામ ખરાબ આવે ત્યારે પિતાને ગુસ્સો દીકરા પર નથી આવતો, પોતાના ભાંગી પડેલા અહંકાર પર આવે છે.

જ્યાં સંબંધોમાં પ્રેમ નહીં પણ ઉપયોગિતા હોય, ત્યાં માણસ માત્ર પડછાયો બની જાય છે. જ્યારે આપણે કોઈને સેલ્ફ-ઑબ્જેક્ટ બનાવીએ છીએ, ત્યારે આપણે એની સાથે અન્યાય નથી કરતા; આપણે ખુદ પોતાની અંદરના એક ઊંડા, પોલા ખાલીપાની કબૂલાત કરતા હોઈએ છીએ.

જે સંબંધમાં સામેની વ્યક્તિ માત્ર તમારા અરીસાનું કામ કરે, તે પ્રેમ નથી પણ એક હોશિયાર શોષણ છે.