સ્વ-વસ્તુકરણ

માણસ પોતાની જાતને એક જીવંત વ્યક્તિ તરીકે જોવાનું બંધ કરીને બહારની કોઈ ચીજ કે શોપીસ તરીકે જોવા લાગે, તેને મનોવિજ્ઞાનમાં સેલ્ફ-ઓબ્જેક્ટિફિકેશન કહે છે. આપણે અંદરથી શું અનુભવી રહ્યા છીએ તેના કરતાં બહારથી કેવા દેખાઈએ છીએ, તે ચિંતા મગજ પર કબજો જમાવી લે છે. તમે કેમેરાની સામે ઊભા નથી, છતાં મનમાં ચોવીસ કલાક એક અદ્રશ્ય કેમેરો ચાલુ રહે છે. શરીર માત્ર જીવવા માટેનું સાધન મટીને એક પ્રદર્શન બની જાય છે.

આ વિચાર મનોવૈજ્ઞાનિક બાર્બરા ફ્રેડ્રિકસન અને ટોમી-એન રોબર્ટ્સે ૧૯૯૭માં પોતાની ‘ઓબ્જેક્ટિફિકેશન થિયરી’ દ્વારા વ્યવસ્થિત રીતે રજૂ કર્યો હતો. દુનિયા આપણને કેવી રીતે મૂલવે છે તે જોતાં જોતાં, આપણે ખુદ આપણી જાતને કોઈ ત્રીજા માણસની નજરે માપવા માંડીએ છીએ. સ્ત્રીઓમાં આ દબાણ સદીઓથી વધારે રહ્યું છે, પણ હવે સોશિયલ મીડિયાના જમાનામાં પુરુષો પણ આ જ જાળમાં ફસાયા છે. પોતાની ક્ષમતા કરતાં પોતાનું બાહ્ય રૂપ મહત્વનું બની જાય ત્યારે માણસ પોતાના જ અસ્તિત્વનો પ્રેક્ષક બની જાય છે.

મુંબઈની લોકલ ટ્રેનમાં સવારે પીક અવર્સમાં મુસાફરી કરતી કોઈ યુવતીને જુઓ. ડબ્બામાં શ્વાસ લેવાની જગ્યા નથી, પગ મૂકવાની જગ્યા નથી. પણ સ્ટેશને ઊતરતાં જ તે પહેલા પર્સમાંથી કાચ કાઢીને વાળ સરખા કરશે, કુર્તો ઠીક કરશે અને ચહેરા પરનો પરસેવો લૂછશે. એની ચિંતા એ નથી કે તે થાકી ગઈ છે, ચિંતા એ છે કે પ્લેટફોર્મ પર ચાલતી વખતે બીજા લોકો તેને કેવી જોશે. પંચાવન ડિગ્રી ગરમીમાં પણ યુવાનો જિમ બોડી બતાવવા ટાઈટ ટી-શર્ટ પહેરીને બાઈક પર નીકળે છે. પીડા ગૌણ બની જાય છે, દેખાવ પ્રાથમિક.

આ માનસિકતા માણસની વિચારવાની શક્તિ લૂંટી લે છે. જ્યારે તમારું અડધું ધ્યાન તમારા કપડાં, ચહેરો અને પેટ અંદર ખેંચી રાખવામાં વપરાતું હોય, ત્યારે મગજ બીજા કોઈ મોટા કામ માટે જગ્યા બચાવી શકતું નથી. આ એક કાયમી અસલામતી છે જે ક્યારેય શાંત બેસવા દેતી નથી.

જે માણસ સતત કાચ સામે જોઈને જીવે છે, તે આખી દુનિયા સામે આંધળો થઈ જાય છે.