સામાજિક આવિષ્કાર પૂર્વધારણા

માણસનું મગજ કઈ બાબત માટે ઘડાયું? પથ્થરમાંથી અણીદાર હથિયાર બનાવવા કે પડોશી સાથે સંબંધ સાચવવા? આપણી માન્યતા એવી છે કે વિજ્ઞાન અને ટેકનોલોજીએ માણસને વિકસાવ્યો. ઉત્ક્રાંતિ મનોવિજ્ઞાન આનાથી ઊલટો દાવો કરે છે. માનવબુદ્ધિનો મુખ્ય હેતુ ટેકનિકલ ઓજારો શોધવાનો નહોતો, પણ ટોળામાં ટકી રહેવાનો હતો. અન્ય માણસો સાથે ગઠબંધન કરવું, પ્રતિષ્ઠા જાળવવી અને કાવતરાં પારખવાં—આ આપણું અસલ મગજકામ છે.

આ વિચાર મનોવૈજ્ઞાનિક વિલિયમ વોન હિપલ અને થોમસ સુડેનડોર્ફે ૨૦૧૮માં વ્યવસ્થિત રીતે રજૂ કર્યો. વોન હિપલે તેમના પુસ્તક 'ધ સોશિયલ લીપ'માં આ વાત લંબાવી. એમની દલીલ સ્પષ્ટ છે: માનવજાતમાં ટેકનિકલ આવિષ્કાર હંમેશાં વિરલ રહ્યા છે. નવી શોધ કરનારા બહુ ઓછા પાક્યા, પણ સમાજની ગોઠવણ સમજનારા કરોડો નીકળ્યા. મનુષ્યનું મગજ યંત્ર બનાવવામાં ઓછું અને બીજા માણસોને સાચવવામાં કે છેતરવામાં વધુ ઉત્સાહ અનુભવે છે. સામાજિક ઉકેલ આપણા ડીએનએમાં સહજ રીતે આનંદ આપે છે.

આ વાત સમજવી કેમ જરૂરી છે? કારણ કે આપણે ટેકનોલોજીને હલ માનીએ છીએ, જ્યારે અસલ મુશ્કેલી સામાજિક વર્તનની હોય છે. સોફ્ટવેર ગમે તેટલું ઉત્તમ બનાવો, જો સંબંધોનું ગણિત કાચું હશે તો સિસ્ટમ તૂટી પડશે. ઓફિસ હોય કે સરકાર, ઉત્કૃષ્ટ એન્જિનિયરિંગ કરતાં લોકો વચ્ચેની સાઠગાંઠ અને સમજૂતી વધુ અસરકારક સાબિત થાય છે.

ગુજરાતના ગામડાની કોઈ સહકારી ડેરી જુઓ. ત્યાં દૂધનું ફેટ માપવા માટે આધુનિક ડિજિટલ મશીન આવી જાય, પણ મશીન આવવાથી ભ્રષ્ટાચાર કે અસંતોષ અટકતો નથી. ડેરી ત્યારે જ સફળ થાય છે જ્યારે બે આગેવાનો વચ્ચેનો અહમ સચવાય, દૂધ ભરનારા ખેડૂતોમાં વિશ્વાસ ઊભો થાય અને ચૂંટણીમાં જ્ઞાતિનું સંતુલન જળવાય. દૂધ માપવાની ટેકનોલોજી ગૌણ છે; ગામના લોકોને ભેગા રાખવાની સામાજિક કુનેહ મુખ્ય છે. ખેડૂતને ટેકનોલોજીમાં નહીં, ડેરીના વહીવટદાર સાથેના સંબંધમાં રસ છે.

માણસ રોકેટ બનાવતાં મોડો શીખ્યો, પણ જૂથ બનાવીને રાજ કરતાં સૌથી વહેલો શીખી ગયો હતો.