સોશિયલ જેટલેગ

તમે કોઈ વિદેશયાત્રા નથી કરી. એરપોર્ટ પર પગ પણ નથી મૂક્યો. છતાં સોમવારે સવારે ઊઠો ત્યારે માથું ભારે લાગે છે, શરીર તૂટે છે અને મગજ કામ કરવાનો ઈનકાર કરી દે છે. આ થાક આળસ નથી. આ એક જૈવિક ગરબડ છે, જેને વિજ્ઞાન 'સોશિયલ જેટલેગ' કહે છે. આ શબ્દ જર્મન ક્રોનોબાયોલોજિસ્ટ ટિલ રોનેબર્ગે ઈ.સ. ૨૦૦૬માં આપ્યો હતો. એમણે સાબિત કર્યું કે આપણી આંતરિક જૈવિક ઘડિયાળ અને સમાજના ટાઈમટેબલ વચ્ચેનો ઝઘડો માણસને કાયમ માટે અર્ધ-ઊંઘમાં રાખે છે.

આપણે સોમવારથી શુક્રવાર સુધી એલાર્મના ત્રાસ હેઠળ જીવીએ છીએ. ઑફિસ પહોંચવા માટે શરીરને બળજબરીથી વહેલું જગાડવું પડે છે. શનિવાર આવે એટલે માણસ પોતાની જાતને આઝાદ માને છે. મોડી રાત સુધી જાગવું અને રવિવારે બપોરે બાર વાગ્યા સુધી ખાટલો ન છોડવો. તમને લાગે છે કે તમે વીકએન્ડમાં ઊંઘનો ક્વોટા પૂરો કરી લીધો. હકીકતમાં તમે તમારા મગજને છેતરો છો. બે દિવસમાં તમે તમારા શરીરને દિલ્હીથી લંડનના ટાઈમઝોનમાં ધકેલી દો છો, અને સોમવારે સવારે અચાનક પાછા દિલ્હી ખેંચી લાવો છો. શરીર આ રોજિંદી હેરફેર સહન કરી શકતું નથી.

દિલ્હીના મુખર્જી નગરમાં કે ગાંધીનગરમાં સરકારી નોકરીની તૈયારી કરતો યુવાન જુઓ. આખું અઠવાડિયું લાઈબ્રેરીમાં શિસ્તબદ્ધ સવારે સાત વાગ્યે હાજર થઈ જશે. વાંચનનો ભાર અને પરીક્ષાનું પ્રેશર. શનિવારે રાત્રે મિત્રો સાથે ચાની કીટલી પર બેસીને કલાકો સુધી દેશની નીતિઓ ચર્ચશે અને રાત્રે ત્રણ વાગ્યે રૂમ પર જશે. રવિવારનો આખો દિવસ ઊંઘવામાં અને આળસમાં વેડફાઈ જશે. સોમવારે સવારે જ્યારે એ જનરલ સ્ટડીઝનું પુસ્તક ખોલે છે ત્યારે મગજ સુન્ન થઈ ગયું હોય છે. એને લાગે છે કે પોતે ડિપ્રેશનમાં છે, પણ ખરી તકલીફ એ છે કે એની બાયોલોજિકલ ક્લોક અને લાઈબ્રેરીના ટાઈમટેબલ વચ્ચે મોટો ખાડો પડી ગયો છે.

આ જેટલેગ માત્ર આળસ નથી લાવતો. એ ધીમે ધીમે ચયાપચય બગાડે છે, વજન વધારે છે અને ચિંતા વધારે છે. માણસ પોતાની જૈવિક લય સાથે ગદ્દારી કરે ત્યારે કુદરત એની પાસેથી વ્યાજ સહિત વસૂલાત કરે છે. વીકએન્ડની મોડી રાતો વાસ્તવમાં કોઈ મોજ નથી, આવનારા પાંચ દિવસની માનસિક હત્યાનું આગોતરું આયોજન છે.

જે માણસ વીકએન્ડમાં પોતાની ઘડિયાળ બદલી નાખે છે, એણે સોમવારે સવારે પોતાના જ મગજ સામે યુદ્ધ લડવું પડે છે.