વિશિષ્ટતાઓની સોસાયટી

ઔદ્યોગિક યુગ સરેરાશ માણસો બનાવતો હતો. એકસરખી ફેક્ટરીઓ, એકસરખાં કપડાં, એકસરખાં મકાનો અને એકસરખી જિંદગી. આજના સમયમાં એ આખો ખેલ પલટાઈ ગયો છે. જર્મન સમાજશાસ્ત્રી એન્ડ્રેસ રેકવિટ્સે આ ઘટનાનું ઊંડું વિશ્લેષણ કર્યું છે. તેમની દલીલ સાદી છે: હવે દુનિયા સરેરાશ ચીજોની કદર કરતી નથી, તેને માત્ર ‘વિશિષ્ટ’ અથવા ‘અનન્ય’ હોવાનો વળગણ છે. દરેક વ્યક્તિ, દરેક ઉત્પાદન અને દરેક અનુભવ અનોખો હોવો જોઈએ. પ્રમાણભૂત બનવું હવે ગુનો છે, અલગ દેખાવું એ ફરજ છે.

આ વિચાર માત્ર માર્કેટિંગ પૂરતો સીમિત નથી. આ આપણી આખી માનસિકતા પર સવાર થઈ ગયો છે. પહેલાં માણસ કોઈ સમૂહનો ભાગ બનીને સુરક્ષિત મહેસૂસ કરતો હતો. હવે દરેકને પોતાની ‘ઓથેન્ટિક’ ઓળખ ઊભી કરવી છે. આપણો ખોરાક સાદો રોટલો નથી, એ ‘ઓર્ગેનિક’ અને ‘હેન્ડક્રાફ્ટેડ’ હોવો જોઈએ. આપણો પ્રવાસ સાદો પ્રવાસ નથી, પણ ‘ક્યુરેટેડ એક્સપિરિયન્સ’ હોવો જોઈએ. સોશિયલ મીડિયા પર જે કંઈ સામાન્ય છે તે અદ્રશ્ય થઈ જાય છે. માત્ર એ જ ટકે છે જે વિલક્ષણ છે. પરિણામે, દરેક જણ પોતાને એક બ્રાન્ડ સાબિત કરવાની સતત હોડમાં હાંફી રહ્યો છે.

આ માનસિકતા આપણા જૂના ઢાંચાઓને અંદરથી તોડી રહી છે. આપણું પરંપરાગત સંયુક્ત કુટુંબ યાદ કરો. એ વ્યવસ્થા સમાનતા, અનુકૂલન અને વ્યક્તિગત ઈચ્છાઓના ભોગ પર ચાલતી હતી. બધા માટે એક જ રસોડું, એક જ નિયમ અને એક સરખો વાટકો. હવે એ જ ઘરમાં જુઓ. મોટો દીકરો કીટો ડાયેટ પર છે, વહુને વીગન ગ્લુટેન-ફ્રી રોટલી જોઈએ છે, પૌત્રને પોતાનું ખાસ ‘મી-ટાઇમ’ જોઈએ છે અને દીકરી પોતાની અલગ લાઈફસ્ટાઈલ સ્પેસ માંગે છે. જ્યારે કુટુંબનો દરેક સભ્ય પોતાને એક ‘અનોખી બ્રાન્ડ’ ગણવા લાગે, ત્યારે સહિયારા રસોડાની એકરૂપતા તૂટી પડે છે.

વિશિષ્ટ બનવાના આ રોગનું સૌથી મોટું નુકસાન અસલામતી છે. જો તમે સામાન્ય છો, તો તમે અસફળ છો એવો ડર સમાજે રોપી દીધો છે. પરંતુ અસલિયત એ છે કે દુનિયામાં મોટા ભાગનું કામ સાધારણ, નિયમિત અને સામાન્ય લોકો જ પૂરું કરે છે. દરેક ક્ષણને ઉત્સવ અને દરેક ચીજને કલાકૃતિ બનાવવાની જીદ માત્ર માનસિક થાક આપે છે.

જે સમાજમાં બધા જ ખાસ બનવાની જીદ પકડે, ત્યાં સામાન્ય રહેવું એ જ સૌથી મોટો બળવો બની જાય છે.