સોશિયોમીટર સિદ્ધાંત

તમારું આત્મસન્માન એ કોઈ અંદરથી ટપકેલું અમૃત નથી. એ માત્ર એક ગેજ છે, ગાડીના ડેશબોર્ડ પરનું ફ્યુઅલ મીટર. ટાંકીમાં પેટ્રોલ કેટલું છે તે બતાવવા માટે મીટર હોય છે. આત્મસન્માન પણ એ જ કામ કરે છે. એ સતત માપે છે કે સમાજ તમને કેટલો સ્વીકારે છે અને કેટલો ધૂતકારે છે. મનોવિજ્ઞાની માર્ક લિયરીએ ૧૯૯૫ની આસપાસ આ સિદ્ધાંત દુનિયા સામે મૂક્યો. એમણે કહ્યું કે માણસને પોતાની કિંમતનો કોઈ સ્વતંત્ર અહેસાસ હોતો જ નથી. આપણું મગજ માત્ર એટલું ગણે છે કે આપણને ટોળામાંથી કાઢી મૂકવામાં આવશે કે અંદર રાખવામાં આવશે.

આદિમાનવના જમાનામાં જંગલમાં એકલા રહેવું એટલે સીધું મોત. ટોળું તમને સ્વીકારે તો તમે જીવો, ટોળું બહિષ્કાર કરે તો તમે ભૂખે મરો અથવા જાનવરનો શિકાર બનો. એટલે ઉત્ક્રાંતિએ આપણા મગજમાં એક ચેતવણીની ઘંટડી બેસાડી દીધી. જેવી ટોળામાં તમારી કિંમત ઘટે કે તરત અંદરથી એક દર્દ ઉપડે. એ દર્દને આધુનિક અંગ્રેજીમાં લો-સેલ્ફ-એસ્ટીમ કહે છે. એ કોઈ બીમારી નથી, એ માત્ર લાલ બત્તી છે. એ બતાવે છે કે સામાજિક સંબંધો જોખમમાં છે.

આ સિદ્ધાંત આજના શિક્ષણના અખાડામાં બરાબર સમજાય છે. કોટા કે અમદાવાદના મોટા ટ્યુશન ક્લાસિસમાં ભણતા વિદ્યાર્થીને જુઓ. બારમા ધોરણની બોર્ડની પરીક્ષા કે જેઈઈની મોક ટેસ્ટનું પરિણામ આવે એટલે વિદ્યાર્થી ડિપ્રેશનમાં સરી પડે છે. એ માર્ક્સ ઓછા આવ્યાનું દુઃખ નથી. માર્ક્સ તો કાગળ પરનો આંકડો છે. અસલ ડર એ છે કે ઓછા માર્ક્સ આવ્યા એટલે ક્લાસમાં આગળની બેન્ચ જતી રહેશે, શિક્ષકનું ધ્યાન હટી જશે અને મા-બાપના ચહેરા પર નિરાશા દેખાશે. એનું સોશિયોમીટર ચીસો પાડે છે કે હું જૂથ માટે બિનઉપયોગી થઈ ગયો છું.

આપણે આખી જિંદગી ખોટા આત્મવિશ્વાસના પુસ્તકો વાંચવામાં વેડફી નાખીએ છીએ. અરીસા સામે ઊભા રહીને 'હું શ્રેષ્ઠ છું' બોલવાથી કંઈ વળતું નથી. મગજ મૂરખ નથી, એ શબ્દો નહીં પણ વ્યવહાર જુએ છે. જ્યારે લોકો તમારી કદર કરવાનું બંધ કરે છે, ત્યારે તમારું મીટર આપોઆપ તળિયે બેસી જાય છે. જો આત્મસન્માન વધારવું હોય તો આત્મખોજ બંધ કરો અને ટોળામાં તમારી ઉપયોગીતા વધારો.

આત્મસન્માન એ તમારો અંગત બગીચો નથી, સમાજના હાથમાં રહેલું રિમોટ કંટ્રોલ છે.