સેન્ટ ગેલેન મેનેજમેન્ટ મોડેલ

કંપની એટલે માત્ર બેલેન્સશીટ કે નફા-નુકસાનનો ચોપડો નથી. કોઈ પણ સંગઠન એક જીવંત વ્યવસ્થા છે, જે પોતાની આસપાસના સમાજ, પર્યાવરણ અને કાયદા સાથે શ્વાસ લે છે. મોટા ભાગના મેનેજરો માત્ર ટાર્ગેટ અને કર્મચારીઓ વચ્ચે અટવાઈ જાય છે. સ્વિટ્ઝર્લેન્ડની યુનિવર્સિટી ઓફ સેન્ટ ગેલેનમાં ઘડાયેલું આ મોડેલ યાદ અપાવે છે કે સંસ્થા એક અલગ ટાપુ પર નથી બેઠી. તે પર્યાવરણ, અર્થતંત્ર, ટેક્નોલોજી અને સંસ્કૃતિના એક વિશાળ જાળાનો માત્ર એક હિસ્સો છે.

આ મોડેલ સંસ્થાને છ પરિમાણોમાં જુએ છે: પર્યાવરણના પ્રભાવો, હિતધારકો, ક્રિયાપ્રતિક્રિયાના મુદ્દાઓ, રચનાત્મક માળખું, પ્રક્રિયાઓ અને વિકાસની રીતો. ૧૯૭૦ના દાયકામાં હાન્સ ઉલરિચે આ વિચારની નીવ નાખી હતી અને પાછળથી જોહાન્સ રુએગ-સ્ટુર્મે તેને વ્યવહારુ રૂપ આપ્યું. પશ્ચિમી બિઝનેસ સ્કૂલો માત્ર 'શેરહોલ્ડર વેલ્યુ'ની વાતો કરતી હતી ત્યારે સ્વિસ પ્રોફેસરોએ કહ્યું કે જે સંસ્થા બહારના વાતાવરણ સાથે તાલમેલ નહીં સાધી શકે, તેનો આંતરિક નફો ક્ષણિક સાબિત થશે.

આ સમજ વગરનો મેનેજર અંધારામાં તીર મારે છે. પ્રોડક્ટ ઉત્તમ હોય પણ જો સમાજના બદલાતા મૂલ્યો ન ઓળખો, તો બધું નકામું સાબિત થાય છે. નાની કંપનીઓ બંધ પડે છે કારણ કે તેઓ માત્ર માલ વેચવા પર ધ્યાન આપે છે, ગ્રાહકની બદલાતી માનસિકતા કે સરકારી નિયમોના ઝટકા પર નહીં.

આ વાત સમજવી હોય તો આપણા દેશના શાહી લગ્નપ્રસંગો જુઓ. લગ્ન માત્ર વર-વધૂ કે કેટરિંગના મેનૂ પૂરતાં સીમિત નથી. એ એક જટિલ વ્યવસ્થા છે. એક તરફ નાત-જાતના જૂના વડીલોની સામાજિક અપેક્ષાઓ હોય, બીજી તરફ નવી પેઢીની આધુનિક માંગણીઓ. પંડિતજીના મુહૂર્ત અને ફોટોગ્રાફરની લાઈટિંગ વચ્ચે સમાધાન કરાવવું પડે. જે કાકા આ આખી વ્યવસ્થાને સાચવે છે, તેઓ અજાણતા સેન્ટ ગેલેન મોડેલ જ વાપરતા હોય છે. તેઓ માત્ર રસોઈયાને ઓર્ડર નથી આપતા, સામાજિક ઈજ્જત અને કૌટુંબિક રાજકારણનું આખું વાતાવરણ બેલેન્સ કરે છે.

જે માણસ આખી સિસ્ટમને જોઈ નથી શકતો, એ છેવટે પોતાના જ બનાવેલા નિયમોમાં ફસાઈને મરે છે.