સ્ટ્રાઈસેન્ડ અસર

કોઈ સત્યને ધરાર છુપાવવાનો પ્રયાસ કરો, એટલે એ સૌથી મોટો તમાશો બની જાય છે. તમે જે વાત પર પડદો પાડવા દોડો છો, દુનિયાની નજર બરાબર એ જ ખૂણા પર ચોંટી જાય છે. માહિતીને દાબી દેવાનો ઉત્સાહ જ એ માહિતીને જંગલની આગની જેમ ફેલાવી દે છે. આને સ્ટ્રાઈસેન્ડ અસર કહેવાય છે. સેન્સરશિપ ઘણીવાર પ્રચારનું સૌથી સસ્તું સાધન બની જતી હોય છે.

આ નામ ૨૦૦૩ની એક વિચિત્ર ઘટના પરથી આવ્યું. અમેરિકન ગાયિકા અને અભિનેત્રી બાર્બરા સ્ટ્રાઈસેન્ડના કેલિફોર્નિયા સ્થિત બંગલાનો એક હવાઈ ફોટો પર્યાવરણના અભ્યાસ માટે એક વેબસાઇટ પર મુકાયો હતો. કોઈને એમાં રસ નહોતો, માંડ છ લોકોએ એ જોયો હતો. પણ મેડમે પિત્તો ગુમાવ્યો. તેમણે ફોટો હટાવવા અદાલતમાં કેસ ઠોકી દીધો. પરિણામ એ આવ્યું કે આગલા મહિનામાં લાખો લોકોએ એ ફોટો ડાઉનલોડ કર્યો. ૨૦૦૫માં ટેકબ્લોગર માઇક માસ્નિકે આ મૂર્ખામીને 'સ્ટ્રાઈસેન્ડ ઈફેક્ટ' નામ આપ્યું.

આજના ડિજિટલ યુગમાં અહંકાર હંમેશાં ઊંધો પડે છે. નેતાઓ, બાબુઓ કે સંસ્થાઓ જ્યારે પણ કોઈ વિરોધી અવાજને કાનૂની નોટિસ મોકલે છે કે વીડિયો ડિલીટ કરાવવા દબાણ કરે છે, ત્યારે તેઓ અજાણતામાં એ મુદ્દાને રાતોરાત રાષ્ટ્રીય સમાચાર બનાવી દે છે. જેને દબાવવા જાવ, એ ઉછળીને મોઢા પર વાગે છે. ઇન્ટરનેટ પાસે ભૂંસવાનું રબર નથી, ત્યાં માત્ર લાઉડસ્પીકર છે.

યુપીએસસી અને સરકારી ભરતીઓની તૈયારી કરતા ઉમેદવારોની દુનિયા આનું જીવંત ઉદાહરણ છે. ધારો કે કોઈ નાની સરકારી પરીક્ષાનું પેપર લીક થયું. કોઈ સામાન્ય યુટ્યુબરે બે-ત્રણ મિનિટનો કાચો વીડિયો બનાવીને આક્ષેપ કર્યો, જેને શરૂઆતમાં બહુ ઓછા લોકોએ જોયો હતો. હવે ભરતી બોર્ડના અફસરો શાંતિથી તપાસ કરવાને બદલે ધમકીઓ આપવા માંડે, એ યુવાન પર તાબડતોબ પોલીસ ફરિયાદ ઠોકી દે અને વીડિયો હટાવવાનો હુકમ કરે. બસ, ખેલ ખતમ. બીજા જ દિવસે દિલ્હીથી પટના સુધીના તમામ કોચિંગ ક્લાસ અને ટેલિગ્રામ ગ્રૂપમાં એ જ વીડિયો લાખો વખત ફોરવર્ડ થઈ જાય છે. જેને સામાન્ય ગણગણાટ રહેવા દેવાનો હતો, તેને બાબુઓની મૂર્ખામીએ આંદોલન બનાવી દીધો.

જે વાત પર પડદો પાડવા જશો, પવન સૌથી પહેલાં એ જ પડદો ઉડાડશે.