નબળા સંબંધોની તાકાત

તમારા પાક્કા ભાઈબંધો તમને કદાચ નવી દિશા નહીં આપી શકે. આ કડવી વાસ્તવિકતા છે. જે માણસો તમારી સાથે રોજ ચા પીએ છે, તે બરાબર એ જ જાણે છે જે તમે જાણો છો. એ જ માહિતી, એ જ ગપસપ, એ જ મર્યાદિત વર્તુળ. સમાજશાસ્ત્ર કહે છે કે જીવન બદલી નાખનારી તકો હંમેશા પરિઘ પરથી આવે છે. અંગ્રેજીમાં આને 'સ્ટ્રેન્થ ઓફ વીક ટાઈઝ' કહે છે. વર્ષ ૧૯૭૩માં અમેરિકન સમાજશાસ્ત્રી માર્ક ગ્રેનોવેટરે પોતાના સંશોધનપત્રમાં આ સિદ્ધાંત દુનિયા સામે મૂક્યો હતો. તેમનો તારણ સ્પષ્ટ હતો: નવી નોકરી કે મોટો વેપાર પાકા દોસ્તો થકી નહીં, પણ દૂરના પરિચિતો થકી મળે છે.

નજીકના સંબંધોમાં લાગણીની ઘનતા હોય છે, પણ માહિતીનું વૈવિધ્ય શૂન્ય હોય છે. તમે જે કુવામાં છો, તમારા નજીકના મિત્રો પણ એ જ પાણી પીએ છે. બીજી તરફ, નબળા સંબંધો એટલે કે એવા લોકો જેમને તમે વર્ષમાં એકાદ વાર મળો છો, લગ્નમાં કે સેમિનારમાં હાથ મેળવો છો. આ લોકો તમારા અને કોઈ સાવ બીજા અજાણ્યા જગત વચ્ચેનો પુલ બને છે. એ પુલ નવો દરવાજો ખોલે છે. નજીકના માણસો સાંત્વના આપે છે, પણ સાચો મોકો હંમેશા છેવાડાનો માણસ લાવે છે.

ધારો કે સુરતના કાપડ બજારમાં હસમુખભાઈની એક પેઢી છે. હસમુખભાઈ રોજ સાંજે પાંચ વેપારીઓ સાથે ઓટલે બેસીને પાન ચાવે છે. આ પાંચેય જણા સરખી જ ચિંતા કરે છે, સરખા ભાવની રાવ રોવે છે. પણ હસમુખભાઈને જંગી નફો ક્યારે મળ્યો? જ્યારે બે વર્ષ પહેલાં અમદાવાદની એક કુરિયર ઓફિસમાં મળેલા જૂના ક્લાયન્ટે વાતવાતમાં બાંગ્લાદેશના એક્સપોર્ટ ઓર્ડરનો નંબર આપ્યો. ઓટલાના ભાઈબંધો કામ ન આવ્યા. પેલો અડધો પરિચિત માણસ નવો રસ્તો બતાવી ગયો.

ભારતીયો લાગણીના નામે પોતાના નાના કૂંડાળામાં કેદ રહેવાની ટેવ ધરાવે છે. આપણે જૂના સંબંધોને સાચવવામાં એટલા ડૂબી જઈએ છીએ કે પરિચિતોના નવા વર્તુળો તરફ ઉદાસીન બનીએ છીએ. નેટવર્કિંગનો અર્થ સ્વાર્થ નથી, ખુલ્લી બારીઓ રાખવી છે. તમારી જિંદગીના મોટા વળાંકો તપાસી જુઓ. મોટા ભાગના રસ્તા એવા લોકોએ ખોલ્યા હશે જેમના નામ પણ કદાચ આજે તમારી ફોનબુકમાં છેલ્લે પડ્યા છે.

જે હાથ રોજ ખભા પર મુકાય છે તે પ્રેમ આપે છે, પણ આગળ ધકેલનારો હાથ હંમેશા અજાણ્યાનો હોય છે.