સુપરસ્ટાર વિચારસરણી

આપણે હંમેશાં કોઈ એક ચમત્કારિક ચહેરાની શોધમાં હોઈએ છીએ. કોઈ એક માણસ આવશે, બધાં દુઃખો હરી લેશે અને આખી સિસ્ટમ બદલી નાખશે. આ માનસિકતા એટલે સુપરસ્ટાર વિચારસરણી. કોઈ સંસ્થા, કંપની કે દેશની સફળતાનો તમામ શ્રેય એક જ વ્યક્તિના માથે ઢોળી દેવો અને બાકીના આખા માળખાને સાવ નજરઅંદાજ કરી દેવો એ આ વિચારનું મૂળ લક્ષણ છે. આ કોઈ શૈક્ષણિક વિજ્ઞાન કે મનોવિજ્ઞાનની જૂની વ્યાખ્યા નથી, પણ આજના કોર્પોરેટ અને સામાજિક વિશ્લેષણમાં વારંવાર વપરાતો એક રોગ છે.

આ વિચારસરણી ભયાનક ભ્રમ ઊભો કરે છે. જ્યારે તમે બધું જ એક ચમત્કારી નેતા પર છોડી દો છો, ત્યારે સંસ્થાકીય પ્રક્રિયાઓ મરી પરવારે છે. બીજા હરોળના માણસો માત્ર દર્શક બનીને તાળીઓ પાડવા પૂરતા રહી જાય છે. જ્યાં સુધી પેલો સુપરસ્ટાર મેદાનમાં છે ત્યાં સુધી બધું સમૂસૂતરું લાગે, પણ જેવો એ ખસે કે તરત આખું મકાન પત્તાના મહેલની જેમ તૂટી પડે. ખરી તાકાત સંગઠન અને સિસ્ટમમાં હોય છે, પણ લોકો વ્યક્તિપૂજામાં આંધળા થઈ જાય છે.

આપણા ભારતીય રાજકારણમાં આ બીમારી સૌથી વધુ વકરી છે. કોઈ એક ચૂંટણી આવે એટલે આખો પક્ષ એક જ ચહેરાની આસપાસ નાચવા માંડે. સ્થાનિક ઉમેદવાર કેવો છે, વિસ્તારના પ્રશ્નો શું છે, પાયાના કાર્યકરોની મહેનત કેટલી છે—કોઈને કશી પડી હોતી નથી. મતદારો પણ પેલા ‘સુપરસ્ટાર’ના નામે જ બટન દબાવી આવે છે. પરિણામે સ્થાનિક નેતૃત્વ સાવ પાંગળું થઈ જાય છે. ધારાસભ્ય કે સંસદસભ્ય પોતાની તાકાત પર નહીં, પણ પેલા એક કેન્દ્રીય ચહેરાના પ્રતાપે જીતે છે અને પછી લોકો રડે છે કે વિસ્તારમાં કોઈ કામ થતું નથી.

બિઝનેસમાં પણ આ જ તમાશો ચાલે છે. જેવો કોઈ ચમત્કારી સીઈઓ આવે કે શેરબજાર પાગલ થઈ જાય. પણ યાદ રાખો, કોઈ એક વ્યક્તિ ક્યારેય આખું સામ્રાજ્ય એકલા હાથે ચલાવી શકતી નથી. પૂજા વ્યક્તિની નહીં, પદ્ધતિની થવી જોઈએ.

જ્યાં આખો દેશ એક જ સુપરસ્ટારના ભરોસે બેસી જાય, ત્યાં લોકશાહી નહીં પણ દર્શકોનો મેળાવડો ચાલે છે.