સુપર-ઈગો

તમારા મગજની અંદર એક કાયમી અદાલત ચાલે છે. ત્યાં ચોવીસે કલાક એક અદ્રશ્ય ન્યાયાધીશ બેઠો છે. આ ન્યાયાધીશ એટલે મનોવિજ્ઞાનની ભાષામાં સુપર-ઈગો. સિગ્મંડ ફ્રોઈડે માનવ મનને ત્રણ હિસ્સામાં વહેંચ્યું હતું: ઈડ, ઈગો અને સુપર-ઈગો. ઈડ એ પ્રાણી જેવી મૂળભૂત વાસના છે, જે માત્ર તાત્કાલિક સુખ શોધે છે. ઈગો એ વાસ્તવિકતા સાથે સમાધાન કરતો વ્યવહારુ અહંકાર છે. પણ સુપર-ઈગો એ સમાજ, સંસ્કાર, મા-બાપના આદેશો અને ધર્મનો અંદર બેસાડેલો પોલીસમેન છે. એ સતત એક જ વાત રટે છે: તમે જે કર્યું તે ખોટું કર્યું, તમે હજી વધારે આદર્શ બની શક્યા હોત.

ફ્રોઈડે ૧૯૨૦ના દાયકામાં આ મોડેલ દુનિયા સામે મૂક્યું. સુપર-ઈગો કોઈ જન્મજાત ગુણ નથી. બાળપણમાં માતા-પિતાની ધમકીઓ, શાળાના નિયમો અને આસપાસના સંસ્કારો ભેગા થઈને ધીમે ધીમે બાળકની ખોપરીમાં કાયમી ઘર બનાવી લે છે. તમે મોટા થઈ જાવ, મા-બાપથી હજારો કિલોમીટર દૂર રહો, તોય અંદરનો આ અવાજ પીછો છોડતો નથી. સુપર-ઈગોનું મુખ્ય હથિયાર અપરાધભાવ છે. તમે થોડોક પણ આનંદ માણો કે તરત એ તમને નીચા જોવડાવશે કે તમે ફરજ ચૂક્યા છો.

આપણા ભારતીય ઘરસંસારમાં સુપર-ઈગો દરેક ખૂણે પથરાયેલો છે. ખાસ કરીને સાસુ-વહુ કે સંયુક્ત કુટુંબના સમીકરણોમાં. ધારો કે નવી પરણેલી વહુ રવિવારે સવારે આઠ વાગ્યા સુધી સૂવા માંગે છે. એનું શરીર થાકેલું છે, એ ઈડ છે. પણ એ પથારીમાંથી ઝબકીને ઊભી થઈ જાય છે, કારણ કે એનો સુપર-ઈગો કાનમાં બૂમ પાડે છે: ‘સંસ્કારી વહુ આટલી મોડી ન ઊઠે, સાસુ શું વિચારશે?’ સાસુને કદાચ વાંધો ન પણ હોય, પણ આ અંદરનો ન્યાયાધીશ તેને શાંતિથી જીવવા દેતો નથી. એ જ રીતે દીકરો પોતાના પૈસાથી મોંઘી ગાડી ખરીદે ત્યારે ખુશ થવાને બદલે અંદરથી ગિલ્ટ અનુભવે કે ‘આ પૈસા મારે બાપાની બીમારી કે બહેનના લગ્ન માટે સાચવવા જોઈતા હતા.’

સુપર-ઈગો સમાજને ચલાવવા માટે જરૂરી છે. એ ન હોય તો માણસ જંગલી બની જાય. પણ જો એ બેફામ બની જાય, તો એ માણસને કાયમી ડિપ્રેશન અને અપરાધભાવની ગર્તામાં ધકેલી દે છે. ભારતીયો પોતાના આનંદને માણતાં પહેલાં દસ વાર વિચાર કરે છે, તેનું કારણ આ અતિશય મોટો થઈ ગયેલો સુપર-ઈગો છે. સારો માણસ બનવાની લ્હાયમાં માણસ જીવવાનું જ ભૂલી જાય છે.

જે સમાજમાં અપરાધભાવ સંસ્કાર ગણાતો હોય, ત્યાં અંદરનો પોલીસમેન બહારના માણસ કરતાં વહેલો શ્વાસ ઘૂંટી નાખે છે.