બચી ગયેલાનો પૂર્વગ્રહ

બીજા વિશ્વયુદ્ધ વખતે અમેરિકન સેનાએ એક ગૂંચવણ ઉકેલવાની હતી. યુદ્ધના મેદાનમાંથી પાછા ફરતા વિમાનોની પાંખો અને પૂંછડી પર ગોળીઓના ઢગલાબંધ કાણાં હતાં. એન્જિનિયરોએ કહ્યું કે જ્યાં કાણાં વધુ પડ્યાં છે ત્યાં કવચ વધારે મજબૂત કરો. ગણિતશાસ્ત્રી અબ્રાહમ વાલ્ડે તેમને અટકાવ્યા. એમણે કહ્યું કે કવચ એન્જિન પર લગાવો. કારણ સાદું હતું: જે વિમાનોના એન્જિનમાં ગોળીઓ વાગી હતી, તે પાછા ફર્યા જ નહોતા. આપણે ફક્ત એ લોકોને સાંભળીએ છીએ જેઓ ડૂબ્યા વગર કિનારે પહોંચી ગયા છે. જેઓ ડૂબી ગયા એમનો અવાજ કબ્રસ્તાનમાં દટાઈ જાય છે.

આ માનસિક ભૂલને સર્વાઈવર બાયસ કહે છે. આપણે સફળતાનો ઇતિહાસ તપાસતી વખતે હંમેશાં જીવતા રહેલા નમૂનાઓનું મૂલ્યાંકન કરીએ છીએ. જેઓ રસ્તામાં જ ખપી ગયા તેમનો કોઈ આંકડો ચોપડે ચડતો નથી. કોલેજ ડ્રોપઆઉટ થઈને અબજોપતિ બનેલા બે-ચાર નામો જગત આખું જાણે છે. પણ ભણતર છોડીને બરબાદ થયેલા લાખો જુવાનિયાઓની કોઈ બાયોગ્રાફી છપાતી નથી. પરિણામે આપણને લાગે છે કે શાળા છોડી દેવી એ સફળતાનો શોર્ટકટ છે.

આ ભ્રમ આપણા રોજિંદા શહેરી જીવનમાં પથરાયેલો છે. અમદાવાદ કે મુંબઈના રસ્તાઓ પર તમે હજારો લોકોને હેલ્મેટ વગર કે ટ્રાફિક સિગ્નલ તોડીને સડસડાટ બાઈક હંકારતા જુઓ છો. કોઈ પૂછે તો એ છાતી ઠોકીને કહેશે, “અમે વીસ વરસથી આમ જ ગાડી ચલાવીએ છીએ, અમને કશું નથી થયું!” આ દલીલ પોકળ છે. જેણે ગઈકાલે સિગ્નલ તોડ્યું અને ટ્રક નીચે ચગદાઈ ગયો, એ તમને પોતાનો અનુભવ કહેવા માટે આઈસીયુમાંથી કે સ્મશાનમાંથી બહાર આવી શકવાનો નથી. જે બચી ગયા છે એમનો અનુભવ એ નિયમ નથી, માત્ર એક અકસ્માત છે.

સિસ્ટમની સાચી વાસ્તવિકતા એ લોકો નથી જેઓ પાર ઊતરી ગયા. અસલી સચ્ચાઈ એ લોકો છે જેમને આ સિસ્ટમે ગળી લીધા. તમે જ્યારે માત્ર વિજેતાઓની મુલાકાતો વાંચીને વ્યૂહરચના બનાવો છો, ત્યારે તમે ખોટા ડેટા પર જુગાર રમો છો. નિષ્ફળતાનો ઇતિહાસ વાંચ્યા વગર સફળતાનું ગણિત શીખી શકાતું નથી.

જે લોકો પોતાનો પરાજય કહેવા માટે જીવતા નથી બચ્યા, એમનું મૌન સૌથી મોટો પાઠ છે.