પ્રતીકાત્મક પૂર્વગ્રહ

કોઈ માણસ જાહેરમાં ગાળ ન બોલે એટલે તે સજ્જન નથી બની જતો. જૂનો પૂર્વગ્રહ સીધો અને ક્રૂર હતો. માણસ સામેથી કહેતો કે હું ફલાણી જ્ઞાતિ કે ધર્મના માણસને ધિક્કારું છું. આજના શિક્ષિત જગતમાં આવું બોલવું અશિષ્ટ ગણાય છે. એટલે પૂર્વગ્રહે નવો વેશ ધારણ કર્યો છે. આ નવો ઢોંગ એટલે પ્રતીકાત્મક પૂર્વગ્રહ. અહીં નફરત સીધી વ્યક્તિ પર નથી ઠલવાતી. તેને નીતિમત્તા, પરંપરાગત મૂલ્યો કે યોગ્યતાના વાઘા પહેરાવીને રજૂ કરવામાં આવે છે. મન ઊંડેથી માને છે કે સામેવાળા સમૂહને હક કરતાં વધુ મળી ગયું છે અને તેઓ મહેનત વગર આગળ વધવા માગે છે.

આ વિચાર અમેરિકન સમાજશાસ્ત્રી ડેવિડ સીઅર્સ અને તેમના સાથીઓએ ૧૯૭૦ના દાયકામાં વિકસાવ્યો હતો. મૂળ વિભાવના અશ્વેતો પ્રત્યેના આધુનિક પૂર્વગ્રહને સમજવા માટે હતી. કાયદા બદલાયા, ખુલ્લો ભેદભાવ ગેરકાયદે બન્યો, પણ અંદરની સૂગ ન મટી. લોકો બંધારણ અને સમાનતાના સિદ્ધાંતો સ્વીકારતા થઈ ગયા, પણ સવાલ જ્યારે હક્કોની વહેંચણીનો આવ્યો ત્યારે તેમના પેટમાં તેલ રેડાયું. આ કોઈ અજાણતાં થતી ભૂલ નથી. આ એક સભાનપણે ઘડાયેલું સામાજિક મહોરું છે, જે પોતાના અણગમાને શુદ્ધ દલીલો પાછળ છુપાવે છે.

આ માનસિકતા સમાજને બહુ ઊંડો સડો પહોંચાડે છે. ખુલ્લા શત્રુ સામે લડવું સહેલું છે, સભ્યતાનો સ્વાંગ રચીને બેઠેલા ન્યાયાધીશો સામે નહીં. આવા લોકો પોતાની જાતને અત્યંત ઉદારવાદી માને છે. તેઓ કહેશે કે અમે તો માત્ર નિયમોની વાત કરીએ છીએ. વ્યવસ્થામાં બેઠેલો આવો પ્રતીકાત્મક પૂર્વગ્રહ નીતિઓ બદલી નાખે છે, બઢતી અટકાવી દે છે અને તકો છીનવી લે છે. સૌથી મોટો ખતરો એ છે કે આ પૂર્વગ્રહ પીડિતને જ દોષિત ઠેરવે છે. તે સાબિત કરે છે કે તમારી નિષ્ફળતાનું કારણ તમારી આળસ છે, વ્યવસ્થાની ખામી નહીં.

એક મોટી મલ્ટિસ્પેશિયાલિટી હોસ્પિટલની સ્ટાફ રૂમ જુઓ. સિનિયર ડૉક્ટરોની પેનલ બેઠી છે. કોઈ ચોક્કસ પછાત વર્ગ કે અનામત ક્વોટામાંથી આવેલા યુવાન ડૉક્ટરની કામગીરીની ચર્ચા ચાલે છે. કોઈ તેની જાતિનું નામ નહીં લે. કોઈ ખુલ્લું અપમાન નહીં કરે. પણ સિનિયર ડૉક્ટર ધીમેથી ચાનો ઘૂંટડો ભરીને કહેશે કે પેલા છોકરામાં પ્રોફેશનલ કમિટમેન્ટ ઓછું દેખાય છે, આજકાલ મેરિટ વગર આવેલા લોકોમાં કામનો જુસ્સો હોતો નથી. આખી વાતને દર્દીની સુરક્ષા અને મેડિકલ સ્ટાન્ડર્ડ્સ સાથે જોડી દેવાશે. પૂર્વગ્રહ અદૃશ્ય રહીને પોતાનો ઘા કરી ચૂક્યો હોય છે.

જ્યારે અહંકાર સજ્જનતાનો કોટ પહેરે છે, ત્યારે અન્યાય સૌથી વધુ સુરક્ષિત અનુભવે છે.