સિમ્ફોનિક વિચારસરણી

કોઈ એક વાદ્ય ઉત્તમ વગાડવું એ વિશેષજ્ઞનું કામ છે. પણ આખા વાદ્યવૃંદના તમામ અવાજો સાંભળીને એક ભવ્ય સૂર રચવો એ કંડક્ટરનું કામ છે. સિમ્ફોનિક વિચારસરણી એટલે છૂટાછવાયા, અસંબંધિત દેખાતા ટુકડાઓને જોડીને એક મોટું ચિત્ર જોવાની ક્ષમતા. માત્ર વિશ્લેષણ નહીં, સંશ્લેષણ. આ વિચાર ડેનિયલ પિંકે તેમના ૨૦૦૫ના પુસ્તક ‘અ હોલ ન્યૂ માઇન્ડ’માં આગળ ધપાવ્યો હતો. એમની દલીલ સાદી હતી: ડાબું મગજ તર્ક અને વિગતો સંભાળે છે, પણ જમણું મગજ સમગ્ર સંદર્ભ પકડે છે. કમ્પ્યુટર વિગતો ઝડપથી ગણી લેશે, પણ અલગ ક્ષેત્રોની કડીઓ જોડવાનું કામ માણસના સિમ્ફોનિક મગજે જ કરવું પડશે.

આજના નિષ્ણાતો કૂવાના દેડકા જેવા હોય છે. ફાઇનાન્સવાળાને માર્કેટિંગની ખબર નથી. કોડ લખનારને ગ્રાહકનું મનોવિજ્ઞાન સમજાતું નથી. પરિણામે ઓફિસોમાં પોતાના વિભાગના ખાડા ખોદીને બેઠેલા માણસોનો મેળાવડો જામે છે. સિમ્ફોનિક વિચારસરણી આ સંકુચિતતા તોડે છે. જે માણસ અર્થશાસ્ત્ર, કલા, ગ્રાહકની માનસિકતા અને ટેકનોલોજીને એક તાંતણે બાંધી શકે, તે જ માર્કેટમાં નવી ક્રાંતિ સર્જે છે. બધું જ અલગ છે એવું માનવાને બદલે બધું ક્યાં જોડાયેલું છે તે પારખવું, એ આ સદીનું સૌથી મોટું કૌશલ્ય છે.

આપણા ઉદ્યોગજગતનું ઉદાહરણ લો. એક જમાનામાં ભારતમાં ટેલિકોમ કંપનીઓ માત્ર કૉલ દર અને નેટવર્ક ટાવરની લડાઈ લડતી હતી. એન્જિનિયરો ફક્ત સ્પેક્ટ્રમ જોતા હતા. પછી જિયો આવ્યો. એણે ટેલિકોમને માત્ર ફોન કરવાની સુવિધા તરીકે ન જોયું. એણે મનોરંજન, કરિયાણું, સસ્તો ડેટા, ડિજિટલ પેમેન્ટ અને ભારતીય મધ્યમવર્ગની મફત પ્રત્યેની નબળાઈ—આ બધાને એક જ સિમ્ફનીમાં ગોઠવી દીધા. હરીફો ટેરિફ પ્લાનની ગણતરી કરતા રહી ગયા, અને આખી ઇકોસિસ્ટમ બદલાઈ ગઈ. આ કોઈ એક પ્રોડક્ટની જીત નહોતી, સંબંધો જોડવાની કળા હતી.

આપણે નાનપણથી માત્ર એક વિષયમાં પ્રથમ આવવાની તાલીમ લીધી છે. પણ વાસ્તવિક દુનિયા અલગ અલગ વિષયોના ટુકડાઓમાં વહેંચાયેલી નથી. જીવન કોઈ એક સુર નથી, સંપૂર્ણ સંગીત છે. જ્યારે તમે બજારના ઉતાર-ચઢાવ, સમાજની અસલામતી અને ટેકનોલોજીના બદલાવ વચ્ચેનો છૂપો તાલ પકડી શકો, ત્યારે જ તમે સામાન્ય વેપારીમાંથી વિઝનરી બનો છો.

જે માત્ર વિગતો ગોખે છે એ કારકુન રહે છે; જે અસંબંધિત ટુકડા વચ્ચેનો સૂર પકડે છે એ બાદશાહ બને છે.