સિસ્ટેમેટિક વોચિંગ

કોઈ ઘટનાને માત્ર જોવી અને તેને પદ્ધતિસર જોવી, આ બે વાત વચ્ચે આકાશ-પાતાળનો ફરક છે. સામાન્ય માણસ આસપાસ નજર દોડાવે છે ત્યારે એ માત્ર ચિત્રો જુએ છે. સંશોધક કે પાકો વેપારી જ્યારે જુએ છે ત્યારે એ પેટર્ન પકડે છે. સિસ્ટેમેટિક વોચિંગ એટલે પૂર્વગ્રહ વગર, કોઈ નક્કી માળખા સાથે પરિસ્થિતિનું સતત નિરીક્ષણ કરવું. અહીં તમારે વચ્ચે બોલવાનું નથી, સુધારો કરવાનો નથી, માત્ર જોવાનું છે.

આ કોઈ એક ચોક્કસ લેખકે રાતોરાત શોધેલો ભારેખમ શબ્દ નથી. સમાજશાસ્ત્ર, મનોવિજ્ઞાન અને માર્કેટ રિસર્ચમાં વપરાતી જૂની પદ્ધતિ છે. ફિલ્ડમાં ઉતરીને લોકો વાસ્તવમાં શું કરે છે તે ચૂપચાપ નોંધવું. લોકો મુલાકાતમાં જે દાવા કરે છે અને જમીન પર જે વર્તન કરે છે, એ બંને વચ્ચે મોટો ખાડો હોય છે. એ ખાડો માત્ર વ્યવસ્થિત નિરીક્ષણથી જ દેખાય.

આપણે માનીએ છીએ કે પ્રશ્નો પૂછવાથી સાચો જવાબ મળે છે. આ ભ્રમ છે. માણસ પૂછપરછ વખતે હોશિયાર થઈ જાય છે, પોતે આદર્શ છે એવો ઢોંગ કરે છે. પરંતુ જ્યારે એને ખબર નથી હોતી કે કોઈ જોઈ રહ્યું છે, ત્યારે એનું અસલી રૂપ બહાર આવે છે. વેપારમાં કે સંસ્થામાં સીધા નિર્ણયો થોપી દેવાને બદલે માત્ર થોડા દિવસ વ્યવહાર શાંતિથી જોવાની ધીરજ બહુ ઓછા લોકો પાસે હોય છે.

ધારો કે સૌરાષ્ટ્રની કોઈ સહકારી ડેરીમાં દૂધની આવક ઘટવા માંડી. મેનેજર સાહેબ ઓફિસમાં બેસીને ખેડૂતોને લાંબા લેક્ચર આપે તો કશો ફેર ન પડે. પણ એક બાહોશ સુપરવાઇઝર સવારે પાંચ વાગ્યે મંડળીના ચોકમાં ઊભો રહે છે. એ બોલતો નથી, માત્ર સિસ્ટેમેટિક વોચિંગ કરે છે. એ જુએ છે કે ફેટ માપવાનું મશીન ધીમું ચાલે છે એટલે અડધા ખેડૂતો કંટાળીને બાજુના ખાનગી વેપારીને કેન પકડાવી દે છે. સમસ્યા ભાવની નહોતી, લાઈનની હતી.

જે માણસ બોલવાની ઉતાવળ છોડીને ફક્ત જોતાં શીખી જાય છે, એને આખી દુનિયા ખુલ્લી કિતાબ જેવી દેખાવા લાગે છે.