સિસ્ટમિક સબલાઈમ

આપણે પર્વતો જોઈને અવાક થઈ જઈએ છીએ. દરિયાની વિશાળતા મનને સ્તબ્ધ કરી દે છે. ફિલસૂફો આ અનુભવને ‘સબલાઈમ’ કહે છે—એવી ભવ્યતા જે માનવીને પોતાની લઘુતાનું ભાન કરાવે. પણ આધુનિક દુનિયામાં એક નવો વિસ્મય જન્મ્યો છે. એ કુદરતી નથી, માનવનિર્મિત છે. જ્યારે આપણી નજર અચાનક આપણા રોજિંદા જીવન પાછળ છુપાયેલા અતિ વિશાળ, અદ્રશ્ય તંત્રો પર પડે છે, ત્યારે પેદા થતી એ બૌદ્ધિક આભાને ‘સિસ્ટમિક સબલાઈમ’ કહે છે.

આ સંજ્ઞા લેખક ટિમ કાર્મોડીએ ૨૦૧૪માં જાણીતા બ્લોગ પર પહેલી વાર મૂકી હતી. તેમનું કહેવું હતું કે આજના ઉત્તમ પુસ્તકો, ફિલ્મો કે વિશ્લેષણો આપણને માત્ર વાર્તા નથી કહેતા. એ પડદો હટાવીને બતાવે છે કે એક નળ ચાલુ થાય કે એક મેઇલ સેન્ડ થાય તેની પાછળ હજારો કિલોમીટરના વાયરો, અબજો રૂપિયાની મશીનરી અને લાખો અજાણ્યા લોકોનું નેટવર્ક કામ કરે છે. અંધારામાં છુપાયેલું આંતરમાળખું અચાનક નજરે ચડે ત્યારે આપણી આંખો પહોળી થઈ જાય છે.

આ સમજ કેમ જરૂરી છે? કારણ કે આધુનિક માણસ બહુ છીછરા સ્તરે જીવે છે. સ્વિચ પાડી એટલે બત્તી થઈ, એપ પર ક્લિક કર્યું એટલે ખાવાનું આવ્યું. આપણે આ વ્યવસ્થાને આપોઆપ ચાલતી માની લઈએ છીએ. જ્યારે કોઈ અકસ્માત થાય કે સપ્લાય ચેઈન તૂટે, ત્યારે જ આપણને સમજાય છે કે સભ્યતા કેટલી નાજુક જાળી પર ટકેલી છે. આ ભવ્યતાને ઓળખવી એ સાચું જ્ઞાન છે.

દિલ્હીના મુખર્જી નગરમાં કે જૂના રાજેન્દ્ર નગરમાં યુપીએસસીની તૈયારી કરતા વિદ્યાર્થીને જુઓ. શરૂઆતમાં એ ફક્ત એક લાલબત્તીવાળી ગાડી કે પાવરના મોહમાં આવે છે. પણ જ્યારે એ ભારતીય બંધારણ, આંતરરાષ્ટ્રીય વ્યાપાર, રેલવે નેટવર્ક અને સરકારી કચેરીઓની કરોડો ફાઈલોનું ભુલભુલામણું ભણે છે, ત્યારે એ સ્તબ્ધ થઈ જાય છે. એક નાનકડો જિલ્લો ચલાવવા પાછળ કલેક્ટરથી લઈને તલાટી સુધીની જે સદીઓ જૂની લોખંડી સિસ્ટમ કામ કરે છે, તેનું સાચું કદ જોઈને તેને પહેલી વાર પોતાની લઘુતા સમજાય છે.

દુનિયા જાદુથી નથી ચાલતી, અદ્રશ્ય માળખાંથી ચાલે છે; આ વાસ્તવિકતા સમજાય તે ક્ષણ જ ખરી રોમાંચક છે.