ઊંચા છોડને કાપવાની વૃત્તિ

ખેતરમાં બધા છોડ એકસરખી ઊંચાઈના હોય ત્યાં સુધી કોઈ વાંધો નથી આવતો. પણ જેવો એક છોડ બીજા કરતાં વેંત ઊંચો વધે, માળીનું દાતરડું સૌથી પહેલાં એના પર જ ફરે છે. આ માનસિકતાને સમાજશાસ્ત્રમાં 'ટોલ પોપી સિન્ડ્રોમ' કહે છે. ટોળાની સરેરાશ કરતાં આગળ નીકળી જનાર વ્યક્તિ સામે આખો સમાજ ખંજર લઈને ઊભો રહી જાય છે. આ ઈર્ષ્યાનું સંસ્કારી સ્વરૂપ છે, જેને ઘણીવાર સમાનતાના મહોરાં પાછળ છુપાવવામાં આવે છે.

આ રૂઢિપ્રયોગ ઓસ્ટ્રેલિયા અને ન્યુઝીલેન્ડમાં ૧૯૮૦ના દાયકામાં ખૂબ ચલણી બન્યો, જોકે એનું મૂળ ગ્રીક અને રોમન ઇતિહાસમાં છે. લિવી અને હેરોડોટસ બંનેએ પ્રાચીન રાજાઓ વિશે લખ્યું હતું કે સત્તા ટકાવી રાખવી હોય તો બગીચામાં સૌથી ઊંચાં ફૂલોને કાપી નાખવાં પડે. સરેરાશ માણસોને ઉત્કૃષ્ટતાથી ચીડ હોય છે. તેઓ પોતાની ઊંચાઈ વધારી શકતા નથી, એટલે આગળ નીકળી ગયેલાના પગ કાપવાનું શરૂ કરે છે.

આ સિન્ડ્રોમ પ્રતિભાશાળી માણસને પોતાની સફળતા છુપાવવા મજબૂર કરે છે. લોકો સફળ વ્યક્તિની ભૂલો શોધવા ગીધની જેમ તાકીને બેસે છે. તેને નીચે પછાડવામાં આવે ત્યારે સામાન્ય લોકોને વિકૃત સંતોષ મળે છે. જો તમે સફળ છો અને છતાં લોકો તમને પસંદ કરે એવું ઈચ્છતા હો, તો તમારે ક્યાં તો મૂર્ખ દેખાવું પડે અથવા પોતાની સિદ્ધિઓ માટે માફી માગવી પડે.

ધારો કે કોઈ સરકારી બેંકની બ્રાન્ચમાં પ્રવીણભાઈ લોન ઓફિસર છે. આખી બ્રાન્ચ જ્યારે ફાઈલો લટકાવવામાં મશગૂલ હોય ત્યારે પ્રવીણભાઈ ઝડપી ડિસ્બર્સલ કરે છે અને વીમાના તમામ ટાર્ગેટ પૂરા કરી દે છે. હેડ ઓફિસથી એમને એવોર્ડ મળે છે. બીજા દિવસથી સ્ટાફ કેન્ટીનમાં એમનો બહિષ્કાર શરૂ થઈ જાય છે. 'આ બહુ સાહેબનો ખાસ બને છે' એવી કૂથલીઓ ચાલે છે. મેનેજર પણ એમના કામમાં નાની-નાની ખામીઓ કાઢી ઓડિટની ધમકી આપવા માંડે છે. પ્રવીણભાઈએ કોઈ ગુનો નહોતો કર્યો, બસ એમણે બાકીના આળસુ સ્ટાફની નપુંસકતા ખુલ્લી પાડી દીધી હતી.

ટોળાને તમારી સફળતાથી એટલી તકલીફ નથી હોતી, જેટલી પોતાની વામણતા છતી થઈ જવાથી થાય છે.