ટેંગ ભ્રમણા

અબજો રૂપિયાના સરકારી પ્રોજેક્ટને સાચો ઠેરવવા માટે કોઈ નાનકડો, આકસ્મિક ફાયદો આગળ ધરવો એ આ ભ્રમણા છે. અમેરિકાએ ચંદ્ર પર જવા માટે પાણીની જેમ ડોલર વહાવ્યા. લોકોએ પૂછ્યું કે આટલો ધુમાડો કેમ કર્યો? ઉત્તર મળ્યો: 'અરે, નાસાના સ્પેસ પ્રોગ્રામમાંથી આપણને ટેંગ નામનું તૈયાર પીણું અને ટેફલોન તવા મળ્યા!' આ દલીલ બકવાસ છે. જો પીણું જ બનાવવું હતું, તો અંતરિક્ષમાં જવાની શું જરૂર હતી? આ વિચાર અર્થશાસ્ત્રી ડેર્ડ્રા મેકક્લોસ્કી અને આર્ટ કાર્ડેને પોતાની દલીલોમાં મૂક્યો હતો. રાજ્ય પોતાના વ્યામોહને છુપાવવા આવા નાના આડપેદાશ જેવા લાભોનો ઢોંગ કરે છે.

આ આખો ખેલ તકના ખર્ચની ઉપેક્ષા કરવાનો છે. સરકારે જે નાણાં એક વિશાળ મૂર્ખામી પાછળ ફૂંકી માર્યા, એ જો બજારમાં અને નાગરિકોના ખિસ્સામાં રહ્યા હોત, તો કદાચ આવા દસ હજાર સારા ઉત્પાદનો બન્યા હોત. પણ સત્તાધીશો આપણને આંગળી ચીંધીને કહે છે કે જુઓ, આ મોટો ખાડો ખોદવાથી રસ્તાની ધૂળ તો ઓછી થઈ! આપણું મગજ પરિણામ જોઈને પ્રભાવિત થઈ જાય છે, તેની પાછળ ચૂકવાયેલી કિંમત ગણવાનું ભૂલી જાય છે.

આ ભ્રમણા આપણા સંયુક્ત કુટુંબના વહીવટમાં બરાબર જોવા મળે છે. પરિવારના વડા મોટા પુત્રના નુકસાનીવાળા ફેક્ટરી પ્રોજેક્ટમાં આખી જિંદગીની મૂડી અને બાકીના ભાઈઓની કમાણી હોમી દે. ફેક્ટરી આખરે ખોટમાં બેસી જાય. પણ પછી દાદા છાતી ઠોકીને કુટુંબની સભામાં બોલે: 'ફેક્ટરી ભલે બંધ થઈ, પણ એ બહાને આપણને લોખંડના સારા સોદા કરતા તો આવડી ગયું ને! મોટા દીકરાના બે કલેક્ટર સાથે સંબંધ તો બંધાયા!'

આ સંબંધો અને અનુભવ મેળવવા માટે આખું ઘર દેવામાં ડૂબી ગયું, એ વાત કોઈ કરતું નથી. જે કિંમતે એ આડલાભ મળ્યો છે, એ કિંમત લૂંટ સમાન છે. લોકો ખોટા નિર્ણયો પર ઢાંકપિછોડો કરવા માટે અકસ્માતે મળેલી રેવડીને મોટો ખજાનો ગણાવી દે છે. નુકસાનના પહાડમાંથી કાંકરી જેટલો ફાયદો શોધીને વિજય જાહેર કરવો એ બૌદ્ધિક છેતરપિંડી છે.

ચોર આખું ઘર લૂંટી જાય અને જતી વખતે જૂની ચંપલ ભૂલી જાય, તો એને નફો ન કહેવાય.