ટેકનોલોજીની બારી

નવી ટેકનોલોજી આવે ત્યારે દરવાજો ખુલ્લો નથી હોતો, માત્ર એક બારી થોડીવાર માટે ખૂલે છે. આ બારી હંમેશાં ખુલ્લી રહેતી નથી. વિજ્ઞાન કે ઉદ્યોગમાં જ્યારે કોઈ મોટો પલટો આવે, ત્યારે જૂના ઇજારાદારો હતપ્રભ થઈ જાય છે. નવા ખેલાડીઓ માટે મેદાનમાં કૂદી પડવાની આ એકમાત્ર ચોક્કસ તક હોય છે. થોડા વર્ષો વીતે એટલે નિયમો નક્કી થઈ જાય છે, મોટા માથાઓ બજાર પર કબજો જમાવી લે છે અને બારી ધડામ દઈને બંધ થઈ જાય છે. એ સમય વીત્યા પછી તમે ગમે તેટલા હોશિયાર હો, અંદર ઘૂસી શકાતું નથી. આ ગાળાને મેનેજમેન્ટની ભાષામાં ટેકનોલોજી વિન્ડો કહે છે.

આ શબ્દ કોણે પહેલી વાર વાપર્યો તે ચોક્કસ નોંધાયું નથી. પણ સિલિકોન વેલીથી લઈને ગ્લોબલ બિઝનેસની થિયરીઓમાં આ વિચાર દાયકાઓથી ઘૂંટાય છે. જ્યારે પર્સનલ કમ્પ્યુટર આવ્યા, ત્યારે માઇક્રોસોફ્ટ અને એપલ માટે બારી ખૂલી હતી. જ્યારે સ્માર્ટફોન આવ્યા, ત્યારે એપ બનાવનારાઓ માટે બારી ખૂલી. જેણે એ ક્ષણે દાવ લગાવી દીધો તે સામ્રાજ્ય બનાવી ગયા. જેઓ વિચારતા બેસી રહ્યા કે ટેકનોલોજી જરા સ્થિર થાય પછી એન્ટ્રી લઈશું, તેમના માટે ફક્ત ગ્રાહક બનીને તાળીઓ પાડવાનું જ બાકી રહ્યું.

આ ખ્યાલ માત્ર સોફ્ટવેર પૂરતો મર્યાદિત નથી, ઇતિહાસમાં રાજ્યો અને રાજાઓ પણ આ જ બારીમાંથી બન્યા અને ભૂંસાયા છે. અઢારમી સદીના ભારતમાં જ્યારે યુરોપિયનો આધુનિક તોપખાનું અને શિસ્તબદ્ધ પાયદળ ટેકનોલોજી લઈને આવ્યા, ત્યારે દેશી રજવાડાંઓ માટે પોતાની જૂની લશ્કરી રીતો બદલવાની એક ક્ષણિક બારી ખૂલી હતી. હૈદર અલી અને ટીપુ સુલતાને એ ટેકનોલોજી વિન્ડો ઓળખી લીધી. તેમણે ફ્રેન્ચ એન્જિનિયરોની મદદથી પોતાના કારખાના નાખ્યા અને રોકેટથી લઈને તોપો સુધીનું આધુનિકીકરણ કર્યું. પરિણામે તેઓ અંગ્રેજો સામે દાયકાઓ સુધી બરાબરીની ટક્કર ઝીલી શક્યા.

બીજી તરફ, ઉત્તર ભારતના મુઘલ બાદશાહો અને અન્ય પરંપરાગત રજવાડાંઓ અહંકારમાં રાચતા રહ્યા. તેમને લાગ્યું કે જૂની તલવારો અને અસવારોની શાન કાયમ રહેશે. ટેકનોલોજીની એ બારી થોડા જ દાયકામાં પુરાઈ ગઈ. જ્યારે અંગ્રેજોએ આખા ઉપખંડ પર લશ્કરી અને ઔદ્યોગિક પકડ મજબૂત કરી લીધી, ત્યારે મોડેથી જાગેલા નવાબો પાસે શરણાગતિ સિવાય કોઈ રસ્તો નહોતો બચ્યો. મોડેથી અક્કલ આવે એનો ઇતિહાસમાં કોઈ બદલો મળતો નથી.

નવા યુગનું આમંત્રણ પત્ર કોઈના ઘરે કુરિયર થઈને આવતું નથી; બારી ખૂલે ત્યારે કૂદી પડો, બાકી ઊંબરે માથું પછાડવાનો કોઈ અર્થ નથી.