ટેલિઓએન્ટિસિપેશન

તમે સો મીટર દોડવાના હો ત્યારે જે ઝડપ રાખો, તે મેરેથોનની શરૂઆતમાં નથી રાખતા. કોઈ તમને શીખવતું નથી, પગ આપોઆપ ધીમા પડે છે. આ કોઈ જાદુ નથી. મગજ કામ પૂરું થવાનો છેડો પહેલેથી માપી લે છે અને તે મુજબ શરીરની ઊર્જા વહેંચે છે. આ આંતરિક ગણતરીને વિજ્ઞાનમાં ‘ટેલિઓએન્ટિસિપેશન’ કહે છે. ટેલિઓ એટલે અંતિમ લક્ષ્ય અને એન્ટિસિપેશન એટલે પૂર્વધારણા. મગજ એક આંતરિક સ્પીડોમીટર છે, જે થાકીને પડી જતાં પહેલાં જ તમને કાબૂમાં લઈ લે છે.

આ વિચાર રમતવિજ્ઞાનમાંથી આવ્યો. દક્ષિણ આફ્રિકાના ફિઝિયોલોજિસ્ટ ટિમોથી નોક્સ અને એલન સેન્ટ ક્લેર ગિબ્સને ૨૦૦૧ની આસપાસ સાબિત કર્યું કે દોડવીરના સ્નાયુઓ સીધા થાકતા નથી. એનું મગજ નક્કી કરે છે કે અંતર કેટલું બાકી છે અને તે પ્રમાણે થાકનો ભાસ ઊભો કરે છે. લક્ષ્ય નજીક દેખાય એટલે અચાનક ઊર્જાનો નવો ધક્કો લાગે છે. છેલ્લી ક્ષણે દોડવીર સ્પ્રિન્ટ મારે છે, કારણ કે મગજને ખાતરી થઈ ગઈ છે કે હવે ઊર્જા સાચવી રાખવાની જરૂર નથી.

આ નિયમ ફક્ત દોડવાનો નથી, જિંદગીના કામકાજનો પણ છે. જો માણસને ખબર ન હોય કે કામ ક્યારે પૂરું થશે, તો એ પોતાની બધી તાકાત ક્યારેય નહીં લગાવે. અનિશ્ચિતતા હંમેશાં ધીમી ગતિને જન્મ આપે છે. કંપનીઓમાં જ્યારે પ્રોજેક્ટની કોઈ ચોક્કસ ડેડલાઇન હોતી નથી, ત્યારે કર્મચારીઓ કુદરતી રીતે જ પોતાની ઝડપ અડધી કરી નાખે છે. આ આળસ નથી, આ મગજની પોતાની જાતને બચાવી લેવાની એક અજાગ્રત ચાલ છે.

આપણી સરકારી કચેરીઓ આ સિદ્ધાંતનું જીવંત મ્યુઝિયમ છે. તાલુકા પંચાયતમાં બેઠેલા ક્લાર્ક રાજેશભાઈને પૂછો કે ફાઇલ ક્યારે ક્લિયર થશે? જવાબ મળશે, ‘જોઈએ, વાર લાગશે.’ રાજેશભાઈ રોજ સવારે દસ વાગ્યે ટેબલ પર બેસે છે અને સાંજ સુધી ચાના કપ ગણતાં ગણતાં પેનની ગતિ ઘટાડી દે છે. એમને ખબર નથી કે આ મહિને કેટલું કામ પતાવવાનું છે કે રિટાયરમેન્ટ સુધી ફક્ત ખુરશી સાચવવાની છે. છેડો દેખાતો નથી, એટલે એમનું મગજ શરીરને કટોકટીના બચાવ મોડમાં મૂકી દે છે. એ જ રાજેશભાઈ સાંજે પાંચ ને ત્રીસે ઘર જવા માટે વીજળી જેવી ઝડપે પોતાનો થેલો ભરી લે છે, કારણ કે ત્યાં છેડો એકદમ સ્પષ્ટ છે.

અંત ન દેખાય ત્યારે માણસ કામ કરતો નથી, માત્ર સમય કાપે છે.