ટેમ્પોરલ કન્સ્ટ્રુઅલ થિયરી

જે વસ્તુ સમયની દૃષ્ટિએ બહુ દૂર છે, તે મગજને બહુ આદર્શ અને સરળ દેખાય છે. જે ઘટના આવતીકાલે સવારે બનવાની છે, તેમાં પરસેવો અને ઝીણી માથાકૂટો નજરે ચડે છે. આ માનસિક પૂર્વગ્રહ નથી, માણસના વિચારવાની કાયમી રચના છે. મનોવિજ્ઞાનમાં તેને 'ટેમ્પોરલ કન્સ્ટ્રુઅલ થિયરી' કહે છે. દૂરનું ભવિષ્ય આપણે આકાશમાંથી પંખીની નજરે જોઈએ છીએ, અને વર્તમાનને પગ નીચે પડેલા કાદવની જેમ.

આ વિચાર મનોવૈજ્ઞાનિક યાકોવ ટ્રોપ અને નીરા લિબરમેને વર્ષ ૨૦૦૩ની આસપાસ વિસ્તારથી મૂક્યો. તેમણે સાબિત કર્યું કે સમયનું અંતર વધે એટલે આપણું મન નક્કર વિગતો ભૂલીને અમૂર્ત વિચારોમાં રમવા લાગે છે. પાંચ વર્ષ પછી શું કરશો? તમે કહેશો કે એક નવું સ્ટાર્ટઅપ શરૂ કરીશું અથવા પુસ્તક લખીશું. એ વખતે મગજ ભાડું, સ્ટાફનો પગાર કે પીઠના દુખાવા જેવી વિગતો વિચારતું નથી. આવતીકાલે સવારે સાત વાગ્યે ઊઠવાનું હોય ત્યારે જ એલાર્મ વાગવાની ચિંતા થાય છે.

આ થિયરી સમજવી એટલા માટે જરૂરી છે કારણ કે આપણી મોટાભાગની યોજનાઓ કાગળ પર સ્વર્ગ જેવી લાગે છે અને જમીન પર નરક બની જાય છે. જ્યારે ઘટના દૂર હોય ત્યારે આપણે 'શા માટે' વિચારીએ છીએ. જ્યારે એ માથે આવી પડે ત્યારે 'કેવી રીતે' ભોગવવું તેનો વારો આવે છે. આ અંતરને કારણે માણસ એવાં વચનો આપી બેસે છે જે ભવિષ્યમાં તેની ઊંઘ હરામ કરી નાખે છે.

દલાલ સ્ટ્રીટ પર આનું ઉત્તમ નાટક રોજ ભજવાય છે. પ્રવીણભાઈ વીસ વર્ષ માટે શેરબજારમાં રોકાણ કરવાનો સંકલ્પ લે છે. કાગળ પર તેઓ વોરેન બફેટ બની જાય છે. 'હું તો લોંગ ટર્મ ઇન્વેસ્ટર છું, ગમે તેવી મંદી આવે તોય વેચીશ નહીં.' આ ઊંચા સ્તરનું ચિંતન છે, કારણ કે વીસ વર્ષનું અંતર બહુ દૂર છે. પણ જેવો આગામી બુધવારે બજારમાં અચાનક ૮૦૦ પોઇન્ટનો કડાકો બોલે અને પોર્ટફોલિયો લાલચોળ દેખાય, કે તરત ટેમ્પોરલ અંતર શૂન્ય થઈ જાય છે. અમૂર્ત ધીરજ ક્ષણભરમાં ગાયબ થઈ જાય છે અને પ્રવીણભાઈ સ્ક્રીન સામે ધ્રૂજતા હાથે વેચવાનું બટન દબાવી દે છે.

દૂરના ભવિષ્યમાં દરેક માણસ તત્વજ્ઞાની હોય છે, ખરી કસોટી તો વર્તમાનની મિનિટોમાં કાયર સાબિત ન થવાની છે.