સમયની ગોઠવણી

આપણે માનીએ છીએ કે સમય ઘડિયાળના કાંટા પર એકસરખો ચાલે છે. વિજ્ઞાન માટે સેકન્ડ એ સેકન્ડ છે. પણ સમાજશાસ્ત્ર અને માનવ ઇતિહાસ આ વાત સ્વીકારતા નથી. દરેક સમાજ, સંસ્કૃતિ અને સંસ્થા પોતાની એક અલગ ગતિ ઊભી કરે છે. આ વિચારને સમજવા માટે સમયની વ્યવસ્થા કે ગોઠવણી જોવી પડે. કોઈ એક સંસ્કૃતિ કુદરતના ચક્ર મુજબ દિવસો ગણે છે, તો કોઈ કોર્પોરેટ ઓફિસ ત્રિમાસિક નફાના હિસાબે શ્વાસ લે છે. જ્યારે બે જુદી ગતિના જગત સામસામે ટકરાય છે, ત્યારે મોટો વિવાદ જન્મ લે છે.

આ વિભાવના કોઈ એક વિદ્વાને એક સવારે બેસીને ઘડી કાઢી નથી. ઇતિહાસકારો અને સમાજશાસ્ત્રીઓ વર્ષોથી આના પર લખતા રહ્યા છે. ઔદ્યોગિક ક્રાંતિ પછી ફેક્ટરીઓએ માણસના દિવસને કલાકોમાં વહેંચી નાખ્યો. તે પહેલાં માણસ ઋતુ, સૂર્ય અને પાકના નિયમોથી જીવતો હતો. શહેરની ઓફિસમાં બેઠેલા મેનેજર માટે સોમવારથી શુક્રવાર સુધીનું અઠવાડિયું એ જ એકમાત્ર વાસ્તવિકતા છે. બીજી તરફ ખેડૂત માટે વરસાદનું નક્ષત્ર સર્વોપરી છે. બંનેની સમયરેખા અલગ છે. એક જગ્યાએ મિનિટનું મૂલ્ય છે, બીજી જગ્યાએ મોસમની ધીરજ છે.

આ તફાવત ન સમજીએ તો મોટા નિર્ણયો ખોટા પડે છે. આધુનિક અર્થતંત્ર એવી જીદ પકડીને બેઠું છે કે આખી દુનિયા શેરબજારની સેકન્ડો મુજબ દોડે. ભારત જેવા દેશમાં આ સંઘર્ષ રોજિંદો છે. ગામડાનું ખેત-જીવન અને શહેરનું ડિજિટલ તંત્ર ક્યારેય એક જ પટરી પર દોડી શકતા નથી. જ્યારે સત્તાધારીઓ ખેડૂતની ઉપજને સેકન્ડોમાં બદલાતા આંકડા સાથે બાંધવા જાય છે, ત્યારે વ્યવસ્થા ખોરવાય છે. માનવજીવન કુદરતી સમય અને કૃત્રિમ સમય વચ્ચે ઝૂલતું રહે છે.

ધારો કે સૌરાષ્ટ્રના એક ગામમાં સહકારી ડેરી ચાલે છે. સવારના છ વાગ્યે દૂધ ભરવા માટે લાઈન લાગે. ગાય કે ભેંસ ક્યારે દૂધ આપશે તે જીવવિજ્ઞાન નક્કી કરે છે, કોઈ કંપનીનો સોફ્ટવેર નહીં. પણ ડેરીના વહીવટદારે નવું કોમ્પ્યુટર મૂક્યું. જો સવારે ૭:૧૫ વાગ્યે ડેટા સર્વર પર અપલોડ ન થાય તો તે દિવસનો હિસાબ અટકી જાય. હવે ખેડૂત પશુની કુદરતી ગતિ સાચવે કે કમ્પ્યુટરની સમયમર્યાદા? પશુપાલકની ધીમી, જૈવિક સમયરેખા સામે ડેરીના એલ્ગોરિધમની નિર્દય ઘડિયાળ અથડાય છે. માણસ પોતાના જ બનાવેલા મશીનનો ગુલામ બની જાય છે.

કુદરતની ઋતુઓ સામે ઘડિયાળનો કાંટો હંમેશાં હારી જતો હોય છે, પણ ઘમંડ ઘડિયાળને જ રહે છે.