ટેક્સાસ ટુ-સ્ટેપ દાવપેચ

આ રમત કાયદાની છે, પણ દાનત જૂની છે. અમેરિકાના ટેક્સાસ રાજ્યના કાયદામાંથી આ શબ્દ આવ્યો છે. ત્યાં કંપનીઓને બે ભાગમાં વહેંચવાની છૂટ છે. મોટો નફો કરતી મૂળ કંપની પોતાના પર થયેલા બધા કેસ, દેવાં અને ગંદવાડ એક નવી ખોખી કંપની બનાવીને તેમાં નાખી દે. પછી તરત જ એ નવી કંપની પોતાને નાદાર જાહેર કરી દે. પરિણામ સાવ સીધું: મૂળ કંપની સાજીનરવી રહે અને ભોગ બનનારાઓને કાગળના ટુકડા સિવાય કશું ન મળે. બે પગલાંમાં બધો પાપ ધોવાઈ જાય.

આ કોઈ થિયરી નથી, કોર્પોરેટ જગતની ખુલ્લી લુચ્ચાઈ છે. જવાબદારીમાંથી છટકવાનો આ કાયદેસરનો ચોરદરવાજો છે. કંપનીઓ પોતાના ગ્રાહકો કે કામદારોને વળતર આપવાથી બચવા માટે આ ખેલ કરે છે. કાયદો આંધળો છે અને વકીલોની ફી કરોડોમાં છે. પાપ તમે કરો, પણ સજા ભોગવવા માટે કોઈ બલિનો બકરો ઊભો કરી દો.

આપણે ત્યાં સંયુક્ત કુટુંબમાં આ ખેલ પેઢીઓથી ચાલે છે. સુરતના એક મોટા કાપડના વેપારી પરિવારનો વિચાર કરો. વડીલોપાર્જિત પેઢી પર બજારનું કરોડોનું દેવું ચડી ગયું હોય. ઘરમાં ત્રણ ભાઈઓ છે. બે ભાઈઓ હોશિયાર છે અને ત્રીજો ભાઈ આખો દિવસ પાનના ગલ્લે બેસીને સિગારેટ ફૂંકતો હોય. રાતોરાત વકીલ બોલાવીને ભાગલા થાય છે. બધી પ્રાઇમ પ્રોપર્ટી, મકાનો અને સારો ચાલતો માલ પહેલા બે ભાઈઓના નામે ચડી જાય. પેલો નકામો ભાઈ અને તમામ લેણદારોની જવાબદારી એક જૂની બોગસ પેઢીમાં નાખી દેવાય.

બીજા મહિને એ પેઢી દેવાળું ફૂંકે. લેણદારો પેલા ઠગ ભાઈના ગળે પડે, પણ તેની પાસે તો ફાટેલો કુરતો જ હોય. બાકીના બે ભાઈઓ નવી મોંઘી ગાડીમાં ફરે છે અને સમાજમાં દાનવીર કહેવાય છે. કાયદાની નજરમાં વહેંચણી પાકી છે, પણ નીતિમત્તાની નજરમાં આ શુદ્ધ ઠગાઈ છે. માણસ જ્યારે પોતાની ભૂલોની કિંમત ચૂકવવા માગતો નથી, ત્યારે તે હંમેશાં આવાં બે પગલાં ભરે છે.

જવાબદારીને કાગળ પર મારી નાખવી સહેલી છે, પણ પાપના ચોપડામાં ડિલિટનું બટન નથી હોતું.