થેચર ઇલ્યુઝન

કોઈ જાણીતો ચહેરો ઊંધો કરી દો. પછી તેની આંખો અને હોઠ કાપીને સીધા ચોંટાડી દો. જો આ ઊંધો ચહેરો કોઈને બતાવશો, તો તેને પહેલી નજરે કશું અજુગતું નહીં લાગે. બધું સામાન્ય દેખાશે. પણ એ જ તસવીર જેવી સીધી કરવામાં આવે, માણસ ચમકી જશે. ચહેરો વિકૃત, ડરામણો અને બિહામણો લાગશે. મગજની આ વિચિત્ર ખામીને ‘થેચર ઇલ્યુઝન’ કહે છે. આપણી આંખો આખા ચહેરાને એકસાથે ઓળખવા ટેવાયેલી છે, તેના છૂટાછવાયા ભાગોને અલગથી તપાસવા નહીં.

આ પ્રયોગ ૧૯૮૦માં મનોવૈજ્ઞાનિક પીટર થોમ્પસને બ્રિટનના વડાપ્રધાન માર્ગારેટ થેચરના ફોટોગ્રાફ પર કર્યો હતો. તેમણે સાબિત કર્યું કે માણસનું મગજ સીધા ચહેરાની ઓળખ બહુ ઝડપથી કરી લે છે, જેને સમગ્રતાલક્ષી પ્રોસેસિંગ કહેવાય. પણ જ્યારે ચહેરો ઊંધો થાય, ત્યારે આપણું મગજ ગૂંચવાઈ જાય છે. તે સમગ્ર ચહેરાનું વિશ્લેષણ કરી શકતું નથી. પરિણામે આંખો અને હોઠ ભયાનક રીતે ઊંધા હોય તોપણ મગજ તેને નોંધી શકતું નથી, જ્યાં સુધી સંદર્ભ સીધો ન થાય.

આ ભ્રમ માત્ર આંખો પૂરતો મર્યાદિત નથી, આપણી માન્યતાઓ સાથે પણ આવું જ થાય છે. જ્યારે આખી સિસ્ટમ કે માહોલ જ ઊંધો થઈ ગયો હોય, ત્યારે અંદરની ગંભીર વિકૃતિઓ સામાન્ય દેખાવા લાગે છે. આપણે મૂળભૂત સંદર્ભ ભૂલી જઈએ છીએ. ખોટી વસ્તુઓ રોજિંદી બની જાય છે. સિસ્ટમ એટલી હદે પલટાઈ ગઈ હોય છે કે વિસંગતતા પકડાતી જ નથી. જ્યાં સુધી કોઈ બહારની વ્યક્તિ આવીને આખો ઢાંચો સીધો ન કરી બતાવે, ત્યાં સુધી આપણને ખબર જ નથી પડતી કે આપણે કેવી બિહામણી વાસ્તવિકતા વચ્ચે જીવી રહ્યા છીએ.

રાજકોટ કે કોટાના કોચિંગ ક્લાસિસનું દ્રશ્ય જુઓ. ધોરણ દસ કે બારના સોળ વર્ષના છોકરાઓ સવારે છ વાગ્યાથી રાતના અગિયાર સુધી ભોંયરામાં ગોંધાઈ રહે છે. કોઈ રમતગમત નહીં, સૂર્યપ્રકાશ નહીં, પૂરતી ઊંઘ નહીં. આખી સ્પર્ધાત્મક શિક્ષણ વ્યવસ્થા જ ઊંધી લટકી રહી છે. પણ એ ઊંધી વ્યવસ્થામાં કોઈ વિદ્યાર્થી ડિપ્રેશનમાં સરી પડે કે માંદો પડે, તો વાલીઓને એ ‘સામાન્ય ભણતરનો તણાવ’ લાગે છે. કોઈને કંઈ વિચિત્ર નથી લાગતું. આખી વ્યવસ્થા ઊંધી છે એટલે અંદરની ભયાનક વિકૃતિ આંખે ચડતી નથી. ખરી બીભત્સતા ત્યારે સમજાય છે જ્યારે કોઈ બાળક આખી જિંદગી માટે તૂટી જાય છે.

જ્યાં આખી વ્યવસ્થા જ ઊંધી લટકેલી હોય, ત્યાં દરેક મોટી વિકૃતિ આપણને નોર્મલ લાગે છે.