ટિંકરબેલ અસર

જે વસ્તુનું અસ્તિત્વ માત્ર લોકોની શ્રદ્ધા પર ટકેલું હોય, તેને ટિંકરબેલ અસર કહેવાય છે. જે. એમ. બેરીના નાટક 'પીટર પેન'માં એક નાનકડી પરી છે—ટિંકરબેલ. તે ત્યારે જ જીવતી રહે છે જ્યારે પ્રેક્ષકો તાળી પાડીને કહે કે તેઓ પરીઓમાં માને છે. જો લોકો વિશ્વાસ કરવાનું બંધ કરી દે, તો તે મરી જાય છે. માણસની દુનિયામાં પણ અડધાથી વધુ સામાજિક નિયમો, સંસ્થાઓ અને માન્યતાઓ માત્ર એટલા માટે જીવંત છે કે આપણે બધા સામૂહિક રીતે તેમાં શ્રદ્ધા રાખીએ છીએ. આ કોઈ પથ્થર કે લોખંડ જેવી ભૌતિક વાસ્તવિકતા નથી.

આ વિચાર વિચારકો અને અર્થશાસ્ત્રીઓમાં 'ટિંકરબેલ ઇફેક્ટ' તરીકે જાણીતો છે. તેને ચોક્કસ કોણે આ નામ આપ્યું તે બાબતે કોઈ એક પુસ્તકનું લેબલ નથી. પણ કાગળની ચલણી નોટ સૌથી મોટો પુરાવો છે. કાગળના એ ટુકડાની પોતાની કોઈ કિંમત નથી. પણ રિઝર્વ બેંકના ગવર્નરની સહી અને કરોડો લોકોનો સામૂહિક વિશ્વાસ તેને તાકાત આપે છે. જે ક્ષણે સમાજનો વિશ્વાસ ઊઠી જાય, તે જ ક્ષણે એ માત્ર કચરાપેટીનો કાગળ બની જાય છે. સમગ્ર માનવ સંસ્કૃતિ આવી પરસ્પર સંમતિથી ઊભી કરેલી કલ્પનાઓ પર ચાલે છે.

આ અસર જ્યારે સમાજવ્યવસ્થામાં ઘૂસે છે ત્યારે ભારે વજનદાર બની જાય છે. ભારતીય સમાજમાં નાત-જાતના વાડા અને સગાઈ-લગ્નના કડક નિયમો આનું સૌથી જીવંત ઉદાહરણ છે. ધારો કે એક જ્ઞાતિમાં એવો કાયદો છે કે અમુક ગોત્ર કે પરગણા બહાર દીકરી ન દેવાય. કોઈ વિજ્ઞાન કે કુદરતી નિયમ આ વાત કહેતો નથી. બે માણસો વચ્ચેનો પ્રેમ કે લગ્ન જીવવિજ્ઞાનની દ્રષ્ટિએ સાવ સહજ છે. છતાં ગામની પંચાયત કે જ્ઞાતિનું બંધારણ બરાબર ચાલે છે, કારણ કે આખી નાત એ માન્યતાને જીવતી રાખવા રોજ સવારે તાળી પાડે છે. જે દિવસે નવી પેઢી આ નિયમોને માનવાનો સદંતર ઇનકાર કરી દેશે, તે દિવસે એ સામાજિક બંધન હવામાં ઓગળી જશે.

આપણે જેને પરંપરા કે અફર સત્ય માનીએ છીએ, તે ઘણી વાર માત્ર આપણી માનસિક ટેવ હોય છે. માણસો જે નિયમને અદ્રશ્ય લાકડી સમજીને ડરે છે, તે લાકડીનું અસ્તિત્વ ફક્ત ડરનારાના મગજમાં હોય છે. સમાજના દબાણ, મોભો અને પ્રતિષ્ઠા જેવી બાબતો પણ આ જ કેટેગરીમાં આવે છે. જો તમે એ માન્યતાને પાણી પાવાનું બંધ કરશો, તો એ વૃક્ષ આપોઆપ સુકાઈ જશે.

જે નિયમો માત્ર તમારા માનવાથી જીવે છે, તેને તોડવા માટે હથોડીની નહીં, માત્ર અણગમાની જરૂર પડે છે.