ટાઇટેનિક અસર

સિસ્ટમ જેટલી અભેદ્ય માનવામાં આવે, તેના ડૂબવાની શક્યતા એટલી જ મોટી હોય છે. ટાઇટેનિક જહાજ ક્યારેય ડૂબી ન શકે એવો દાવો એના એન્જિનિયરોએ કર્યો હતો. પરિણામે પૂરતી લાઈફબોટ રાખવાની કોઈએ તસ્દી ન લીધી. 'આપણું કશું નહીં બગડે' એવી અંધશ્રદ્ધા જ અંતે આખું વહાણ ડુબાડે છે. જ્યારે કોઈ વ્યવસ્થા ભૂતકાળની સફળતાના નશામાં પોતાની સલામતી વિશે અતિશય આત્મવિશ્વાસ કેળવી લે, ત્યારે અંદરથી સડો શરૂ થાય છે.

આ વિચાર સોફ્ટવેર જગત અને અર્થશાસ્ત્રમાં બહુ જાણીતો છે. વિખ્યાત વિચારક કેનેથ બોલ્ડિંગે આ નિયમ સરળ શબ્દોમાં મૂકેલો: કોઈ નવી આફત સિસ્ટમને કેટલી હદે બરબાદ કરશે, તેનો આધાર એ વાત પર છે કે તે સિસ્ટમ ભૂતકાળમાં કેટલી સફળ રહી હતી. માણસો ભૂલો સુધારવાને બદલે ભૂલો છુપાવવા માટે મોટાં માળખાં ઊભા કરે છે. ટેક્નોલોજી હોય કે સમાજ, નિષ્ફળતાની શક્યતાને નકારવી એ જ સૌથી મોટો ખતરો છે.

અમદાવાદ કે સુરતના નવા પોશ વિસ્તારમાં બનેલી ૨૨ માળની હાઈરાઈઝ સોસાયટી જુઓ. બિલ્ડરે કરોડો રૂપિયાના ફ્લેટ વેચ્યા. બ્રોશરમાં લખ્યું: સ્ટેટ-ઓફ-ધ-આર્ટ ફાયર સેફ્ટી, ચાર લેવલનું બેઝમેન્ટ પાર્કિંગ અને સંપૂર્ણ ઓટોમેટિક પંપ સિસ્ટમ. રહેવાસીઓ ખુશ થઈ ગયા કે આપણી સોસાયટી તો આંતરરાષ્ટ્રીય કક્ષાની છે. નિયમિત મોકડ્રિલ કરવાની કોઈ જરૂર નથી. સેક્રેટરીએ મેઈન્ટેનન્સ બચાવવા માટે ફાયર એલાર્મની બેટરીઓ પણ વર્ષો સુધી ન બદલી.

એક રાત્રે બેઝમેન્ટમાં શોર્ટ સર્કિટ થઈ. પેલા અત્યાધુનિક સેન્સર્સ ધૂળ ખાઈને જામ થઈ ગયેલા. પાઈપોમાં પાણીનું પ્રેશર નહોતું અને ઈમરજન્સી એક્ઝિટ આગળ વધારાનો સામાન ખડકાયેલો હતો. જૂની ચાલ કે સાદી સોસાયટીમાં લોકો ડોલ લઈને પણ આગ બુઝાવવા દોડ્યા હોત. અહીં તો સૌ સિસ્ટમના ભરોસે ઊંઘતા રહ્યા. સવારે ખબર પડી કે અબજોની ઇમારત કાગળના મહેલ જેવી સાબિત થઈ.

ટેક્નોલોજી મોટી થાય એટલે માણસની સતર્કતા ઘટે છે. અસલી સંકટ ટેક્નિકલ ખામી નથી હોતું. ખરી મુસીબત એ ઘમંડ છે, જે માને છે કે આપણે તો અમર છીએ.

જે વહાણને ડૂબી ન શકાય તેવું જાહેર કરવામાં આવે, તેમાં બેસતા પહેલાં તરતાં શીખી લેવું સારું.