સંભાળનો ત્રિકોણ

કોઈ એક વ્યક્તિ મુશ્કેલીમાં હોય ત્યારે તેને સાચવવાની જવાબદારી ફક્ત વ્યાવસાયિક નિષ્ણાત કે સંસ્થાની નથી હોતી. ત્યાં ત્રણ ખૂણા બને છે: પીડા ભોગવતી વ્યક્તિ પોતે, તેની પડખે ઊભેલો પરિવારજન કે અંગત સંભાળ રાખનાર, અને બહારનો સહાયક કે વ્યાવસાયિક. આ વ્યવસ્થાને 'ટ્રાયેન્ગલ ઓફ કેર' કહે છે. આ ત્રિકોણ ત્યારે જ ટકે જ્યારે ત્રણેય ખૂણા એકબીજા સાથે ખુલ્લા મને વાત કરે. કોઈ એક છેડો કપાઈ જાય એટલે આખો ભાર બાકીના બે પર તૂટી પડે છે.

આ વિચાર બ્રિટનમાં માનસિક સ્વાસ્થ્ય ક્ષેત્રે શરૂ થયો હતો. વર્ષોથી ડોક્ટરો માત્ર દર્દી સાથે જ વાત કરતા હતા, અને રાત-દિવસ ઉજાગરા કરતો પરિવાર માત્ર દવાઓ લાવવા પૂરતો મર્યાદિત રહી જતો. આ વ્યવસ્થાએ કહ્યું કે પરિવાર દર્દીનો માત્ર મુલાકાતી નથી, તે ઉપચારનો સક્રિય ભાગીદાર છે. આધુનિક સમાજમાં આ વિચાર હોસ્પિટલની બહાર પણ એટલો જ સાચો સાબિત થાય છે.

સમસ્યા ત્યારે સર્જાય છે જ્યારે બહારનો સલાહકાર અહંકારમાં આવીને પરિવારને બાજુ પર મૂકી દે છે, અથવા પરિવાર પોતે જ મુખ્ય વ્યક્તિના અવાજને કચડી નાખે છે. સાચો આધાર હંમેશા પારદર્શિતા માંગે છે. જો સંભાળ રાખનાર થાકીને પડી ભાંગશે તો દર્દી પણ ક્યારેય સાજો નહીં થઈ શકે. કોઈ પણ કટોકટીમાં આ ત્રણેય પક્ષોએ એક જ ટીમ તરીકે રમવું પડે છે.

આપણા સમાજમાં લગ્ન અને સગાઈની વ્યવસ્થા આ ત્રિકોણ વગર સમજાતી નથી. ધારો કે કિશન અને પૂજા વચ્ચે અણબનાવ થયો. છૂટાછેડાના ઉંબરે ઊભેલા આ દંપતીમાં ત્રીજો ખૂણો કૌટુંબિક વડીલ અથવા મેરેજ કાઉન્સેલર બને છે. આપણી જ્ઞાતિમાં મોટો ખેલ એ થાય છે કે વડીલો છોકરા-છોકરીને અલગ રાખીને પોતપોતાના અહમ સાચવવામાં લાગી જાય છે. બંને પક્ષના માબાપ, દંપતી પોતે અને સમાજના આગેવાનો—આ ત્રણમાંથી જો સંવાદ તૂટે તો સંબંધ સુધરવાને બદલે અદાલતની સીડીઓ ચડી જાય છે.

જે સંકટમાં દર્દી અને ડૉક્ટર વચ્ચેથી સાચો સંભાળનાર બાકાત થઈ જાય, ત્યાં ઇલાજ નહીં પણ નવો રોગ પેદા થાય છે.