વ્હીલ્સ-અપ ક્રેશ

વિમાન જમીન પર ઉતરી રહ્યું હોય અને પાયલટ પૈડાં બહાર કાઢવાનું જ ભૂલી જાય તો? વિમાન પેટના બળે ઘસડાય, તણખા ઝરે અને મોટો અકસ્માત સર્જાય. બીજા વિશ્વયુદ્ધ વખતે અમેરિકન વાયુસેનામાં આવા વિચિત્ર અકસ્માતો વારંવાર બનતા હતા. આખી વ્યવસ્થા પાયલટોને બેદરકાર માનતી હતી. પરંતુ મનોવૈજ્ઞાનિક આલ્ફોન્સ ચાપાનિસે કોકપિટની તપાસ કરી ત્યારે સત્ય બહાર આવ્યું. લેન્ડિંગ ગિયર અને વિંગ ફ્લેપ્સ બંનેના લિવર બિલકુલ એકસરખા આકારના અને બાજુબાજુમાં હતા. તણાવની પળે પાયલટ ખોટું લિવર ખેંચી લેતો હતો. દોષ પાયલટની ક્ષમતાનો નહોતો, ડિઝાઇનનો હતો.

આ વાતને અર્થશાસ્ત્રી સેંધિલ મુલ્લાઈનાથન અને એલ્ડાર શાફિરે તેમના પુસ્તક 'સ્કેર્સિટી'માં સુંદર રીતે સમજાવી છે. જ્યારે કોઈ માણસ વારંવાર એક જ પ્રકારની ભૂલ કરે, ત્યારે સમાજ તેના ચારિત્ર્ય કે આવડત પર સવાલ ઉઠાવે છે. એ માનવસ્વભાવની આળસ છે. કોઈની ભૂલને સિસ્ટમની ખામી ગણવાને બદલે વ્યક્તિગત મૂર્ખામી માની લેવી આપણને વધુ સહેલી લાગે છે. વાસ્તવમાં આપણી આસપાસનું વાતાવરણ જ એવી રીતે રચાયેલું હોય છે કે થાકેલો કે તણાવમાં આવેલો માણસ ભૂલ કરવા મજબૂર થઈ જાય.

દલાલ સ્ટ્રીટ પર નજર નાખો. મોટા ભાગની ટ્રેડિંગ એપ્સ આજના સમયમાં જુગારના અડ્ડા જેવી ડિઝાઇન કરવામાં આવી છે. લાલ અને લીલા રંગના ચમકતા બટનો, એક જ ક્લિકમાં લાખો રૂપિયાનો સોદો અને સ્ક્રીન પર ઉડતી રંગબેરંગી નોટિફિકેશન્સ. નવો નિશાળિયો ટ્રેડર એક નાની ભૂલ કરે છે અને પોતાની મૂડી ગુમાવી બેસે છે. સગાંવહાલાં તેને સલાહ આપશે કે આ માણસમાં ધીરજ નથી, તે લોભી છે. પણ કોઈ એ નથી જોતું કે સોફ્ટવેરની બનાવટ જ માણસના મગજને ઉશ્કેરવા માટે થઈ છે. ખરીદવા અને વેચવાના બટન એટલા પાસપાસે છે કે જરાક આંગળી લપસી નથી કે વિનાશ થયો નથી.

જ્યાં સુધી તમે ભૂલ કરનાર માણસને બદલતા રહેશો, ત્યાં સુધી અકસ્માતો અટકવાના નથી. ઉકેલ માણસને શિખામણ આપવામાં નથી, કોકપિટ બદલવામાં છે. ચાપાનિસે માત્ર એટલું કર્યું કે લેન્ડિંગ ગિયરના લિવર પર રબરનું નાનું પૈડું બેસાડી દીધું, જેથી અંધારામાં પણ સ્પર્શથી ખબર પડી જાય. અકસ્માતો રાતોરાત બંધ થઈ ગયા. જીવનમાં અને વેપારમાં તમારી જાતને કોસવાને બદલે એ જુઓ કે તમારી આસપાસનું ટેબલ કેવું ગોઠવાયેલું છે.

દોષ માણસના લોહીમાં ઓછો અને સિસ્ટમની ડિઝાઇનમાં વધારે હોય છે.