આઈપીઓની લૂંટ

Now I'm shifting to write this in Gujarati with a Baksi-style satirical edge—sharp observations wrapped in cutting irony, short punchy sentences mixed with longer ones, exposing the contradiction between the IPO narrative and the actual wealth transfer happening beneath the surface. The essay will cover how the illusion of free money masks who's really profiting, the mechanics of fees and underpricing, and the fundamental hypocrisy of companies celebrating their "success" while intermediaries quietly pocket millions. ેમણાં જ ૩,૦૦૦ કરોડનો IPO બંધ કરાવ્યો અને ૬૦ કરોડ કમિશન કમાયો, જ્યારે બીજી બાજુ એક ગુજરાતી પ્રમોટર – જે વર્ષોથી ફેક્ટરી ચલાવતો હતો – તે માને છે કે તેણે "પબ્લિક માર્કેટ"માં પ્રવેશ કર્યો છે, પણ વાસ્તવમાં તે આ સભ્ય લૂંટમાં સ્વેચ્છાથી ભોગ બન્યો છે.

આપણા દેશમાં IPO લાવવું એક ધાર્મિક અનુષ્ઠાનની જેમ ગણાય છે – BSE ની બેલ વાગે, પ્રમોટર ફોટો પડાવે, અને ગુજરાત સમાચારમાં વિજ્ઞાપન આવે – પણ આ તમાશા પાછળનો ગણિત જોવો જોઈએ.

જો કંપનીને ૧૦૦ કરોડ ઊભા કરવાના હોય તો વાસ્તવમાં ૯૦-૯૫ કરોડ જ મળે, બાકીના ૫ થી ૧૦ કરોડ આખી "supply chain" માં વહેંચાય છે. મર્ચન્ટ બેન્કર, વકીલ, ઓડિટર, રજિસ્ટ્રાર, sponsor બેન્ક, marketing એજન્સી અને PR ટીમ – આ બધાને તેમનો હિસ્સો મળે છે, SME IPO માટે તો ફી ૫ ટકા સુધી જાય છે.

પણ આ તો માત્ર શરૂઆતમાં ખર્ચ છે. અસલી સમસ્યા "underpricing" છે – ૨૦૨૫ માં ભારતમાં IPO લિસ્ટિંગના દિવસે સરેરાશ ૨૨% નો ગેઈન મળ્યો, એટલે કે કંપનીએ જે શેર ૧૦૦ રૂપિયામાં વેચ્યો તે તરત જ ૧૨૨ રૂપિયાનો બન્યો.

આ વધતા ૨૨ રૂપિયા ક્યાં ગયા? પ્રમોટર કે કંપનીને નહીં, બલ્કે anchor investors, QIBs, મ્યુચ્યુઅલ ફંડ્સ અને FIIs ના ખીસામાં. જે દિવસે પ્રમોટર લિસ્ટિંગ ઘોષણા કરે છે, એ જ દિવસે તેમના શેરમાંથી ૨૨ ટકા મૂલ્ય તરત જ બીજાના હાથમાં જાય છે.

૨૦૨૫માં ભારતીય IPOમાંથી લગભગ ૧.૯૫ લાખ કરોડ રૂપિયા ઊભા થયા, અને રોકાણ બેન્કરોએ માત્ર ફી તરીકે જ ૩,૫૦૦ કરોડ કમાયા - Axis બેન્ક ૩૪.૩ મિલિયન ડોલર, Kotak ૩૨.૭, IIFL ૩૦.૨. આ તો ફી છે, underpricing ની ખરેખર કમાણી તો આ ઉપરાંત છે.

હવે એક ગુજરાતી પ્રમોટર જે ૩૦ વર્ષ ધંધો ઊભો કર્યો, તેને IPOમાં જાહેર રોકાણકારોથી પૈસા લેવા માટે કહેવામાં આવે છે કે આ "સૌથી efficient capital" છે - પણ જે પૈસા પર પહેલાથી જ ૫ થી ૧૫ ટકાનું ખર્ચ લાગી જાય, તે efficient કેવી રીતે? બેન્કમાંથી લોન લે તો માત્ર ૯ ટકા વ્યાજ આપવું પડે.

IPOમાં તો વ્યાજ નથી, પણ ૧૫ ટકા જેટલા પૈસા હાથમાં જ નથી આવતા - અને તેના બદલે quarterly results, AGM, કોમ્પ્લાયન્સ, રિપોર્ટિંગ - આ બધું જીંદગીભર ચાલતું રહે છે. પણ આ વાત કોણ કહે? મર્ચન્ટ બેન્કર તો કમિશન માટે બેઠો છે, વકીલ રિટેઈનર પર છે, અને અખબારમાં તો IPOની જાહેરાતો જ છપાય છે.

ટીવી પર બેઠેલા "expert"ને પણ બીજા IPOના anchor allotmentની રાહ છે - આખું ecosystem એક જ વાણી બોલે છે કે IPO લાવો. રિટેલ રોકાણકાર GMP જોઈને બેઠો છે, એને લાગે છે કે લિસ્ટિંગ પર ૩૦% મળશે, પણ એને ખબર નથી કે આ gray market premium જ underpricing નું પ્રૂફ છે - કંપનીએ સસ્તામાં વેચ્યું છે.

આ ૩૦% "ગેઈન" વાસ્તવમાં કંપનીની લૂંટ છે, રિટેઈલની જીત નહીં, પણ ભારતમાં લોકો જીત ત્યારે જ ગણે છે જ્યારે બીજાનું હાર્યું હોય. સૌથી વિચિત્ર બાબત એ છે કે આ આખું તંત્ર "regulated" છે - SEBI, એક્સચેન્જ, અધિકારીઓ, કાયદો બધું છે - અને છતાં દર વર્ષે હજારો કરોડ રૂપિયા કાયદેસર "table" પર છૂટી જાય છે.

હવે લૂંટ માટે પિસ્તોલની જરૂર નથી, power-point presentation બસ છે. ૨૦૨૫ ના ૧૦૮ mainboard IPO માંથી ૫૯% અત્યારે issue price થી નીચે ટ્રેડ થાય છે - કંપનીએ સારી કિંમતે વેચ્યું, પણ રિટેઈલ રોકાણકાર પાસે "વેલ્થ-ડિસ્ટ્રક્શન" થયું, જ્યારે પ્રમોટર, બેન્કર અને anchor બધા ખુશ છે.

રિટેલ બરબાદ થયો, અને કંપની પણ થોડા સમય પછી ભૂલી જાય છે કે ૨૨% વધારે મળી શક્યું હોત. ધંધાવાળાઓ "પબ્લિક કંપની બનવાનું ગૌરવ" માટે લાગણીશીલ થઈ ગયા છે, અને આ ગૌરવનો ભાવ બજારમાં લગભગ ૩૭ ટકા છે.

જે દિવસે પ્રમોટર બેલ વગાડે, એના બીજા દિવસે મર્ચન્ટ બેન્કર નવો સૂટ ખરીદે છે, જ્યારે પ્રમોટરનો જૂનો સૂટ હજી લટકતો છે. હવે ૨૦૨૫ માં ભારતીય બેન્કોએ IPO advisory ફી તરીકે...

લગભગ ૯૭ મિલિયન ડોલર કમાયા – કોઈ પ્રોડક્ટ વેચ્યા વગર, માત્ર ડીલ ગોઠવ્યાની ફી. ભારતમાં નાના IPO પર સરેરાશ ફી ૪% છે જ્યારે મોટા IPO પર ૨.૩૬% છે, એટલે કંપની જેટલી નાની, એટલી જ વધારે ટકાવારી ચૂસાય છે.

હવે ૨૦૨૫ માં ભારતમાં મર્ચન્ટ બેન્કરની underwriting ફી ૧.૮૬% સુધી પહોંચી છે – હોંગ-કોંગ કરતા પણ વધારે. ભારત હવે "low-cost capital market" નથી રહ્યો.

---

Parag Ratanpara

If you like it, please share it.

#IPO #StockMarket #Satire #IndianEconomy
#આઈપીઓનીલૂંટ #શેરબજારતમાશો #ભારતીયઅર્થતંત્ર #વ્યંગ

---

હવે મારે આ તથ્યોને યોગ્ય રીતે સાઇટ કરવા જોઈએ કારણ કે સર્ચ ગાઇડલાઇન્સ માટે દરેક ચોક્કસ દાવો ટેગ કરવો જોઈએ. ગુજરાતી પ્રોસમાં સાઇટ ટેગ્સ એમ્બેડ કરવા તે અલગ લાગશે, પણ તે માર્કઅપ છે તો તે ઠીક છે.

Actually, I'm going to add the citations around the key factual claims throughout the essay to meet the citation requirements.Parag Ratanpara

**English Title:** The IPO Loot: India's Most Civilized Robbery
**Gujarati Title:** આઈ.પી.ઓ.: ભારતની સૌથી સભ્ય લૂંટ

મુંબઈના BKC ની એક ઊંચી બિલ્ડિંગમાં, કાચની કેબિનમાં બેઠેલા એક યુવાન મર્ચન્ટ બેન્કરે ફોન મૂક્યો. એણે હમણાં જ ૩,૦૦૦ કરોડનો IPO બંધ કરાવ્યો. કમિશન? લગભગ ૬૦ કરોડ. કાઉન્ટરપાર્ટ – એક ગુજરાતી પ્રમોટર, જે વર્ષોથી ફેક્ટરી ચલાવતો હતો, હાથની ધૂળ સાથે – એ માની રહ્યો છે કે એણે "પબ્લિક માર્કેટ"માં પ્રવેશ કરી લીધો છે. ખરેખર તો, એ હમણાં જ સદીની સૌથી સભ્ય લૂંટનો સ્વેચ્છાએ ભોગ બન્યો છે. અને જે સૌથી ખતરનાક વાત છે – એ આના માટે રાજી પણ છે.

આપણા દેશમાં "IPO લાવ્યા" એટલે કોઈ ધાર્મિક અનુષ્ઠાનની જેમ ગણાય છે. BSE ની ઘંટડી વાગે, પ્રમોટર સફેદ કુર્તામાં ફોટો પડાવે, છોકરો-છોકરી પગે લાગે, અને બીજે દિવસે ગુજરાત સમાચારમાં અડધો પેજ ની જાહેરાત – "અમે પણ હવે લિસ્ટેડ કંપની!" પણ આ આખા તમાશા પાછળનું ગણિત જરા જોઈએ.

૧૦૦ કરોડ ઊભા કરવાના હોય તો, કંપનીને ખરેખર ૯૦-૯૫ કરોડ જ મળે. બાકીના ૫ થી ૧૦ કરોડ ક્યાં જાય? એ આખી "supply chain" પોતે જ એક ઈન્ડસ્ટ્રી છે. મર્ચન્ટ બેન્કર IPO ની ઑફર પ્રાઈસનો ૨ થી ૫ ટકા જેટલો ભાગ લે છે. આખા IPO ની કુલ કિંમત ઈશ્યુ સાઈઝના ૫ થી ૧૦ ટકા સુધી પહોંચી શકે છે. વકીલ, ઓડિટર, રજિસ્ટ્રાર, sponsor બેન્ક, માર્કેટિંગ એજન્સી, PR ટીમ, રોડ-શોના ફાઈવ-સ્ટાર હોટેલના બીલ, અને છેલ્લે SEBI અને એક્સચેન્જની ફી. એક IPO બનાવવામાં એટલા લોકો કમાય છે જેટલા એક હિન્દી ફિલ્મ બનાવવામાં.

પણ આ તો માત્ર શરૂઆત છે. અસલી લૂંટ તો "underpricing" નામની એક અંગ્રેજી શબ્દમાં છુપાયેલી છે. જાન્યુઆરી ૨૦૨૪ થી લિસ્ટ થયેલા ૧૬૧ IPO માં લિસ્ટિંગ-ડે ગેઈન સરેરાશ ૨૨% રહ્યો, અને ૫૩% IPO એ ડબલ-ડિજિટ ગેઈન આપ્યો. એટલે કે, કંપનીએ જે શેર ૧૦૦ રૂપિયામાં વેચ્યો, એ બજારમાં ૧૨૨ રૂપિયાનો બોલતો હતો. એ ૨૨ રૂપિયા કોણે ખાધા? પ્રમોટરે નહીં, કંપનીએ નહીં, રિટેલ રોકાણકારે પણ ભાગ્યે જ. એ ગયા anchor ઈન્વેસ્ટર, QIB, મ્યુચ્યુઅલ ફંડ, અને FII ના ખીસામાં. જે દિવસે પ્રમોટર બેલ વગાડે છે, એ જ દિવસે ખરેખર તો એના ખીસામાંથી ૨૨ ટકા સરકી જાય છે, અને એ ખુશીમાં હસે છે. કેવી રીતે હસવું એ આપણા દેશને બરાબર આવડે છે – ખાસ કરીને ત્યારે જ્યારે રડવાનો સમય હોય.

૨૦૨૫ માં શું થયું એ જુઓ. ભારતની કંપનીઓએ લગભગ ૧.૯૫ લાખ કરોડ રૂપિયા IPO થી ઊભા કર્યા, અને રોકાણ બેન્કરોએ માત્ર ફી તરીકે જ આશરે ૪૧૭ મિલિયન ડોલર (~૩,૫૦૦ કરોડ રૂપિયા) ઘરમાં લીધા. એ વર્ષે Axis બેન્કએ એકલાએ ૩૪.૩ મિલિયન ડોલર કમાયા, Kotak Mahindra એ ૩૨.૭ મિલિયન, અને IIFL Capital એ ૩૦.૨ મિલિયન – જે પાછલા વર્ષ કરતા ૯૦% વધારે. અને આ તો માત્ર "fee" છે. underpricing ની ગણતરી અલગ. એક વર્ષમાં, કોઈ પ્રોડક્ટ બનાવ્યા વગર, માત્ર કાગળ ગોઠવ્યાનું.

હવે વિચારો. ગુજરાતનો એક પ્રમોટર, જે ૩૦ વર્ષ સુધી મહેનતથી ધંધો ઊભો કરે છે, એ જ્યારે પબ્લિક પાસેથી પૈસા માંગવા જાય છે, ત્યારે એને કહેવામાં આવે છે કે "આ સૌથી efficient capital છે." Efficient? જે પૈસા પર પહેલા જ ૫ થી ૧૫ ટકાનો "ટેક્સ" લાગી જાય – ફી માં ૫-૭% અને underpricing માં બીજા ૨૦%+ – એને efficient કહેવાય? બેન્કમાંથી લોન લે તો ૯ ટકા વ્યાજ, પણ આખા પૈસા હાથમાં આવે. IPO માં "વ્યાજ" નથી, પણ ૨૫-૩૦ ટકા જેટલા હાથમાં જ નથી આવતા – અને રિપોર્ટિંગ, કોમ્પ્લાયન્સ, ત્રિમાસિક પરિણામો, AGM, એ બધું જીંદગીભર.

પણ આ વાત કોણ કહે? કોણ સમજાવે? મર્ચન્ટ બેન્કર? એ તો કમિશન માટે બેઠો છે. વકીલ? એ રિટેઈનર પર છે. અખબાર? એમાં IPO ની ફુલ-પેજ જાહેરાત છપાય છે. ટીવી પર બેઠેલા "expert"? એ પોતે પણ બીજા IPO ના anchor allotment ની રાહ જુએ છે. આખું ecosystem એક જ વાક્ય બોલે છે: "IPO લાવો, IPO લાવો." મૌનનું ગૂંજવાનું પણ સંગીત હોય છે – ખાસ કરીને જ્યારે મૌનનો ભાવ ૩,૫૦૦ કરોડ હોય.

અને રિટેલ રોકાણકાર? એ બિચારો GMP (grey market premium) જોઈને બેઠો છે. "આમાં લિસ્ટિંગ પર ૩૦% મળશે!" એને ખબર પણ નથી કે એ ગ્રે માર્કેટ premium પોતે જ underpricing નું પ્રૂફ છે – કંપનીએ સસ્તામાં વેચ્યું એનું. એ ૩૦% "ગેઈન" એ કંપનીની લૂંટ છે, રિટેઈલની જીત નથી. પણ ભારતમાં લોકો જીત તો ત્યારે જ ગણે છે, જ્યારે કોઈ બીજાનું હાર્યું હોય.

સૌથી મજાની વાત તો એ છે કે આ આખું તંત્ર "regulated" છે. SEBI છે, એક્સચેન્જ છે, અધિકારીઓ છે, કાયદો છે. અને છતાં દર વર્ષે હજારો કરોડ રૂપિયા "table" પર છૂટી જાય છે. કાયદેસર. નૈતિક. વ્યવસ્થિત. ભારતમાં લૂંટ માટે હવે પિસ્તોલની જરૂર નથી – એક PowerPoint presentation બસ છે.

૨૦૨૫ માં ૧૦૮ mainboard IPO લિસ્ટ થયા, ૧,૮૩,૪૩૨ કરોડ ઊભા થયા, પણ સરેરાશ લિસ્ટિંગ-ડે ગેઈન ઘટીને ૩.૮% રહ્યો, અને ૫૯% IPO અત્યારે ઈશ્યુ પ્રાઈસથી નીચે ટ્રેડ થાય છે. એટલે કે કંપનીએ સારી કિંમતે વેચ્યું, પણ રિટેઈલ રોકાણકાર પાસે "વેલ્થ-ડિસ્ટ્રક્શન" થયું. પ્રમોટર ખુશ, બેન્કર ખુશ, anchor ખુશ, રિટેલ બરબાદ. કંપની? એ પોતે પણ થોડા સમય પછી ભૂલી જાય છે કે ૨૨% વધારે મળી શક્યું હોત.

ગુજરાતી મિજાજમાં એક વાક્ય છે: "ધંધામાં લાગણી ન રાખવી." પણ ધંધાવાળાઓએ જ આ વાક્ય ભૂલીને IPO ના નશામાં લાગણીશીલ થઈ ગયા છે. "પબ્લિક કંપની બનવાનું ગૌરવ" – એ ગૌરવનો ભાવ બજારમાં લગભગ ૩૦ ટકાનો છે. એક અહંકાર માટે ભારે કિંમત.

છેલ્લે, જે દિવસે પ્રમોટર BSE માં બેલ વગાડે, એના બીજા દિવસે મર્ચન્ટ બેન્કર નવો સૂટ ખરીદે છે. પ્રમોટરનો જૂનો સૂટ હજી લટકતો રહે છે – કબાટમાં, અને માનસિકતામાં બંને જગ્યાએ.

---

**Real but Weird Facts:**

- ૨૦૨૫ માં Axis Capital, Kotak Mahindra, અને IIFL Capital એ ત્રણેય ભારતીય બેન્કોએ મળીને IPO advisory ની એકલી ફી તરીકે લગભગ ૯૭ મિલિયન ડોલર (~૮૦૦ કરોડ રૂપિયા) કમાયા – કોઈ પ્રોડક્ટ વેચ્યા વગર, માત્ર "deal" ગોઠવ્યાની ફી.

- ૫૦૦ કરોડ થી નાના IPO પર ૨૦૨૪ માં સરેરાશ ફી ૩.૯૩% હતી, જ્યારે ૫,૦૦૦ કરોડ થી મોટા IPO પર ૨.૩૬% – એટલે કંપની જેટલી નાની, એટલી જ વધારે ટકાવારી ચૂસાય છે. ગરીબ માટે "મોંઘો" દરજી, અમીર માટે "સસ્તો" – ભારતનું શાશ્વત નિયમ.

- ૨૦૨૫ માં ભારતમાં સરેરાશ underwriting ફી ૧.૮૬% સુધી પહોંચી – જે હોંગ-કોંગ ના આશરે ૧.૫% કરતા પણ વધારે છે. ભારત હવે "low-fee capital market" નથી રહ્યો. વિકસિત થવાનો અર્થ – વધારે વસૂલવાનું શીખવું.

---

Parag Ratanpara

If you like it, please share it.

#IPO #StockMarket #Satire #IndianEconomy
#આઈપીઓનીલૂંટ #શેરબજારતમાશો #ભારતીયઅર્થતંત્ર #ગુજરાતીવ્યંગ