બનાવતા રહો: ડર કોઈ વ્યૂહરચના નથી

**Keep Building: Fear Is Not a Strategy**
**બનાવતા રહો: ડર કોઈ વ્યૂહરચના નથી**

**પરાગ રતનપરા**

આપણા દેશમાં નવું કંઈ પણ શરૂ કરવાનું કહો, તો પહેલો પ્રશ્ન "કેમ ન થઈ શકે?" હોય છે. "કેમ થઈ શકે?" એ પ્રશ્ન તો આપણને એ લોકોએ શીખવ્યો જ નથી. બાળપણથી શીખવ્યું છે કે પાણીમાં ન ઊતરાય, તરતાં આવડતું નથી. તરતાં ક્યારે આવડશે? "પાણીમાં ઊતર્યા પછી." પણ ઊતરવા કોણ દે?

આપણા કાકા-મામાની એક ખાસિયત છે. નવી ગાડી લેવાની વાત નીકળે તો તરત કહે, "એક્સિડન્ટ થાય તો?" નવો ધંધો શરૂ કરવાની વાત કરો તો, "ધંધો ન ચાલ્યો તો?" દીકરો પરદેશ જવાની વાત કરે તો, "ત્યાં કોણ સાચવશે?" આ કાકાઓએ જીવનમાં ક્યારેય કંઈ ખોટું નથી કર્યું, કારણ કે તેમણે ક્યારેય કંઈ કર્યું જ નથી. રેકોર્ડ એકદમ સ્વચ્છ છે, જેમ નવા નક્કોર કબાટમાં કશું જ મુકાયું ન હોય.

**ભૂલની કિંમતનો વિચિત્ર હિસાબ**
અમારા સરકારી બાબુનું ગણિત સરળ છે. ખરાબ પુલ મંજૂર કરો અને તૂટી પડે, તો છાપાંમાં ફોટો આવે અને તપાસ સમિતિ બેસે. સારો પુલ નામંજૂર કરો, તો કોઈને ખબર જ નથી પડતી. નદીના સામે કાંઠે રહેતા ગામવાળા હજી હોડીમાં જ જાય છે, પણ ફાઇલ પર તો "નિયમોનુસાર" લખેલું છે. એટલે બાબુ માટે "ના" સૌથી સલામત શબ્દ છે. "ના" કહેવાથી આજ સુધી કોઈની નોકરી ગઈ નથી. "હા" કહેનારા ઘણા સસ્પેન્ડ થયા છે. ભૂલની કિંમતનું આ ગણિત એવું છે કે ખોટું કરનાર પકડાય છે, અને સાચું અટકાવનાર ક્યારેય દેખાતો નથી.

**પ્રક્રિયા: મંજૂરીનું મહાભારત**
ફોર્મ ભરો, પછી સહી કરાવો, પછી ફોટોકોપી, પછી "અસલ જોવા માટે" ફરી આવો, પછી "ફલાણા સાહેબ રજા પર છે", પછી "NOC લાવો". આ બધું ચાલે ત્યાં સુધી રોકાણ કરનારનું વ્યાજ ચાલુ જ રહે. બેંક ક્યાં રાહ જુએ છે! પ્રોજેક્ટ કાગળ પર વર્ષો જીવે છે, અને ભાવ વધે છે. વળી નવા સાહેબ આવે તો પાછું પહેલેથી. ફાઇલ એટલી ફરે છે કે ભારતભ્રમણ કરી આવી હોય. પણ ટેબલ પર નથી પહોંચતી.

**ખરાબમાં ખરાબ કલ્પના, સાચી માનીને ચાલવું**
આપણા ઘરમાં દરેક માતાને ખબર છે કે "ભગવાન ન કરે ને..." શબ્દોથી વાક્ય શરૂ થાય તો પછી શું આવવાનું છે. "ભગવાન ન કરે ને રસ્તામાં કંઈ થાય, તો ફોન કરજે." જોખમની કલ્પના કરવામાં આપણે વિશ્વગુરુ છીએ. કલ્પનામાં તો દરેક નવી ટેકનોલોજી આપણું અહિત કરવા જ આવે છે. રેલવે આવી ત્યારે પણ કોઈકે કહ્યું હશે કે આટલી ઝડપે માણસ ચાલશે તો આત્મા પાછળ રહી જશે. મોબાઇલ આવ્યા ત્યારે "કેન્સર થશે". કમ્પ્યૂટર આવ્યા ત્યારે "બધાની નોકરી જશે". ઇન્ટરનેટ આવ્યું ત્યારે "સંસ્કાર બગડશે". આજે એ જ લોકો વોટ્સએપ પર "ગુડ મોર્નિંગ" મોકલીને સંસ્કાર ફેલાવે છે.

**છેલ્લા અકસ્માતના નિયમો, આવતી ડિઝાઇન પર**
ઘરમાં એક વાર દૂધ ઊભરાયું હોય તો પછી આખી જિંદગી ગેસ પર દૂધ મુકાય ત્યારે કોઈ ને કોઈ ત્યાં ઊભું જ રહે છે. ભલે આજે વાસણ નવું હોય, ગેસ નવો હોય અને દૂધ પણ નવું હોય. નિયમો પણ એવા જ છે. જૂની ઘટના માટે બનેલા નિયમ નવી વસ્તુ પર જૂના ચશ્માથી લાગુ પડે છે. ચશ્માં બદલવાનો વિચાર કોઈને આવતો નથી. "નિયમ એટલે નિયમ."

**આપણા દેશની સાચી વાર્તા**
૧૯૯૧ પહેલાંનો સમય યાદ કરો. સ્કૂટર માટે વર્ષો રાહ જોવી પડતી, ટેલિફોનનું કનેક્શન લેવું એટલે યજ્ઞ કરવા જેવું. લાઇસન્સ રાજમાં કંપની શરૂ કરવા માટે સરકારની રજા જોઈએ, અને કેટલું બનાવવું તેની પણ રજા જોઈએ. અને તો પણ આપણે "સલામત" હતા! પછી ૧૯૯૧ માં બારી ખૂલી, અને એ જ દેશે સોફ્ટવેર, ટેલિકોમ અને ફાર્મામાં દુનિયાને બતાવ્યું કે ભારતીય મગજ અટકેલું નહોતું, અટકાવેલું હતું.

હવે વીજળીની વાત કરો. ગરમીમાં આપણે પંખા નીચે બેસીને આગામી વીજ કાપ ગણીએ છીએ, અને સાથે જ અણુ ઊર્જાથી ડરીએ છીએ. "બાપ રે, રેડિયેશન!" પણ કોલસાના ધુમાડામાં આપણે રોજ શ્વાસ લઈએ છીએ અને એમાં કોઈને રેડિયેશનની જેમ ડર લાગતો નથી. ડર પણ પસંદગીપૂર્વક લાગે છે, જેમ લગ્નમાં મીઠાઈની લાઇનમાં.

આપણા બાપદાદાઓએ શું કર્યું હતું? ગરમીમાં ખેતરો ખેડ્યાં, નહેરો ખોદી, રેલવે પાથરી, અને અસુવિધામાં પણ દેશ ઊભો કર્યો. તેમણે "જોખમ હશે તો?" એમ વિચારીને બેસી રહેવાનું પસંદ કર્યું હોત, તો આજે આપણે ફોન પર "ચાલુ છે ને?" પૂછવાને બદલે ચિઠ્ઠી લખતા હોત. તે લોકોએ અગવડ સહન કરી, જેથી આપણને સગવડ મળે. અને આપણે એ સગવડમાં બેસીને પૂછીએ છીએ, "નવું કંઈ કરવાની જરૂર શી છે?"

સાવધાની ખરાબ નથી. સીટબેલ્ટ જરૂરી છે. પણ સીટબેલ્ટ બાંધીને ગાડી ચલાવવી અને ગાડી ગેરેજમાં જ રાખી મૂકવી, એ બે એક વાત નથી. જોખમ ઘટાડવું એ સમજદારી છે, અને જોખમ ટાળવા માટે પ્રગતિ જ ટાળી દેવી એ આળસનું સુંદર નામ છે.

તો પછી શું કરવું? એટલું જ કે "કેમ નહીં?" પૂછવાની ટેવ પાડવી. નિયમો બનાવવા, પણ તેમને સમયાંતરે તપાસતા રહેવા. અને ખાસ તો, કોઈ કંઈ નવું બનાવતું હોય તો તેને અટકાવવાને બદલે કહેવું, "ચાલો, બનાવો. અમે ધ્યાન રાખીએ છીએ."

**સાચી પણ વિચિત્ર હકીકતો**
- ભારતમાં વીજળીનો ફક્ત ત્રણેક ટકા હિસ્સો અણુ ઊર્જામાંથી આવે છે. સરખામણીમાં ફ્રાન્સ પોતાની વીજળીનો બે તૃતીયાંશ જેટલો ભાગ અણુ ઊર્જાથી મેળવે છે.
- ૨૦૧૦ ના ભારતીય પરમાણુ નુકસાન જવાબદારી કાયદાની પુરવઠાકારની જવાબદારી અંગેની કલમથી વિદેશી કંપનીઓ ડરી ગઈ, અને મહારાષ્ટ્રના જૈતાપુર જેવા મોટા પ્રોજેક્ટની વાતચીત વર્ષો સુધી ખેંચાતી રહી.
- ૧૯૯૧ ના આર્થિક સુધારા પહેલાં ભારતમાં ફોન કે સ્કૂટરનો નંબર લાગવા માટે વર્ષોની પ્રતીક્ષા યાદી સામાન્ય વાત હતી.

If you like it, please share it.

**પરાગ રતનપરા**

#KeepBuilding #InnovationVsFear #LicenceRaj #NuclearIndia #બનાવતારહો #ડરનુંગણિત #પ્રગતિનીવાત #પરાગરતનપરા

*સંપાદકીય નોંધ: આ નિબંધ ઇરાદાપૂર્વક એકતરફી વ્યંગ છે. તેની દલીલ કે "નિયમન વિનાનું અણુ ઊર્જા ઉદ્યોગ આજે ઘણું આગળ હોત" વિવાદાસ્પદ છે. અમેરિકામાં અણુ વીજળીની ઊંચી બાંધકામ કિંમત, સસ્તા ગેસ અને જાહેર વિરોધ જેવાં કારણોનો પણ ફાળો હતો. ચેર્નોબિલ, ફુકુશિમા અને ભોપાલ જેવી દુર્ઘટનાઓએ સલામતી નિયમો માટે વાજબી કારણો આપ્યાં છે. "LNT" (ઓછા રેડિયેશનના ડોઝનું જોખમ પણ રેખીય માનવું) અંગે વૈજ્ઞાનિકોમાં ખરેખર મતભેદ છે, અને તેને "માત્ર કલ્પના" કહેવું વધુ પડતું સરળ છે. મુદ્દો સલામતી હટાવવાનો નથી, પણ સલામતી અને પ્રગતિ વચ્ચે સંતુલન શોધવાનો છે. ઉપરના આંકડા (અણુ ઊર્જાનો હિસ્સો, ૧૯૯૧ પહેલાંની પ્રતીક્ષા) અંદાજિત છે, પ્રકાશિત કરતાં પહેલાં તાજા આંકડા ચકાસી લેવા.*